Μια κοινωνική και πολιτική ανάγνωση του μυθιστορήματος
«Έτσι ξαφνικά» του Δημήτρη Τσιμπούρη, από την Παναγιώτα
Μπλέτα
Ο έρωτας και η εξουσία μοιάζουν να ανήκουν σε διαφορετικούς
κόσμους. Ο πρώτος συνδέεται με την επιθυμία, την οικειότητα
και την ανθρώπινη ανάγκη για συντροφικότητα. Η δεύτερη με
τη δύναμη, την επιρροή και τη δυνατότητα να καθορίζουμε τις
εξελίξεις. Στο μυθιστόρημά του, ο Δημήτρης Τσιμπούρης
φέρνει αυτούς τους δύο κόσμους κοντά και, μέσα από τη
διαδρομή των χαρακτήρων του, μας δίνει την ευκαιρία να
παρατηρήσουμε πόσο συχνά διαπλέκονται.
Ο ίδιος θέτει ήδη στον πρόλογό του ένα ερώτημα με ιδιαίτερη
φιλοσοφική βαρύτητα: μήπως ο έρωτας αποτελεί μια ιδιότυπη
άσκηση της εξουσίας ή κάτι ακόμη μεγαλύτερο; Η ιστορία του
Κωστή και της Ελεάνας μας προσκαλεί να αναζητήσουμε
απαντήσεις εκεί όπου οι προθέσεις, τα συναισθήματα και οι
πράξεις δεν συμπίπτουν πάντοτε στις ανθρώπινες σχέσεις.
Ο Κωστής είναι ένας άνθρωπος με επαγγελματικές φιλοδοξίες,
κοινωνική δραστηριότητα και έντονο ενδιαφέρον για τα
δημόσια πράγματα. Μέσα από την πορεία του αναδεικνύονται
οι δυσλειτουργίες της εξουσίας, οι προσωπικές εξαρτήσεις και η
δυσκολία να υπηρετηθεί το συλλογικό συμφέρον σε ένα
περιβάλλον όπου κυριαρχούν οι ατομικές επιδιώξεις.
Η αντίθεση ανάμεσα στο «εγώ» και το «εμείς» διατρέχει τον
προβληματισμό του έργου. Αποκτά, όμως, ιδιαίτερη βαρύτητα
όταν τη μεταφέρουμε από τη δημόσια στην προσωπική ζωή.
Γιατί ο άνθρωπος που υπερασπίζεται τη συλλογικότητα μπορεί
να έχει μάθει να οργανώνει τις σχέσεις του γύρω από τη δική
του βούληση, χωρίς να αντιλαμβάνεται την αντίφαση.
Η σχέση του Κωστή με την Ελεάνα αναπτύσσεται μέσα σε μια
συνθήκη άνισης ισχύος. Εκείνος είναι παντρεμένος, διαθέτει
οικονομική ασφάλεια, επαγγελματική θέση και κοινωνική
επιρροή. Εκείνη είναι μια νέα, ανύπαντρη γυναίκα που
εισέρχεται στον επαγγελματικό του κόσμο και σταδιακά συνδέει
τη ζωή της με τη δική του. Ο Κωστής μπορεί να διατηρεί την
οικογενειακή και κοινωνική του θέση παράλληλα με τον έρωτά
τους, ενώ η Ελεάνα καλείται να διαμορφώσει το προσωπικό της
μέλλον μέσα στα όρια αυτής της συνθήκης.
Μέσα από τη σχέση τους αναδεικνύεται ένα κοινωνικό πρότυπο
που έχει καθορίσει βαθιά τις σχέσεις των δύο φύλων: ο άνδρας
ως προστάτης και ευεργέτης, η γυναίκα ως αποδέκτης της
φροντίδας του. Ένα πρότυπο που μπορεί να εμφανίζεται ως
έκφραση αγάπης, ενώ συγχρόνως διατηρεί την ανισότητα
ανάμεσα σε εκείνον που έχει τη δυνατότητα να προσφέρει και
σε εκείνη που καλείται να προσαρμόσει τη ζωή της στους όρους
αυτής της προσφοράς.
Πρόκειται για μια από τις πιο ανθεκτικές κληρονομιές της
πατριαρχικής κοινωνίας. Η εξουσία εδώ δεν χρειάζεται να
εκδηλωθεί με απαγορεύσεις ή καταναγκασμό. Μπορεί να
ασκείται μέσα από την προσφορά, την οικονομική υποστήριξη
και την υπόσχεση της ασφάλειας. Όταν, όμως, η προστασία
συνοδεύεται από το δικαίωμα του ενός να καθορίζει τους όρους
της κοινής ζωής, η σχέση διατηρεί μια ανισότητα που η αγάπη
από μόνη της δεν εξαλείφει.
Η Ελεάνα έχει προσωπική βούληση και συμμετέχει στις
επιλογές που διαμορφώνουν τη ζωή της. Η αναγνώριση αυτής
της ευθύνης είναι απαραίτητη για μια ουσιαστική ηθική
προσέγγιση. Εξίσου απαραίτητο, όμως, είναι να εξετάσουμε τις
συνθήκες μέσα στις οποίες πραγματοποιούνται οι επιλογές της.
Η οικονομική, επαγγελματική και συναισθηματική εξάρτηση
μπορεί να περιορίζει τις δυνατότητες ενός ανθρώπου, ακόμη κι
όταν ο ίδιος αισθάνεται ότι αποφασίζει ελεύθερα.
Η υπόθεση αποκτά μεγαλύτερες διαστάσεις όταν ο Κωστής,
επιδιώκοντας να διατηρήσει τη σχέση του με την Ελεάνα αλλά
χωρίς να διαταράξει τη δική του οικογενειακή ζωή, την
παροτρύνει να παντρευτεί έναν άλλον άνδρα, τον Ανδρέα, ενώ
οι δυο τους θα συνεχίσουν κρυφά τον δεσμό τους. Η Ελεάνα
αποδέχεται αυτή τη συνθήκη, ο Ανδρέας όμως καλείται να
οικοδομήσει τη ζωή του πάνω σε μια παραμόρφωση της
πραγματικότητας.
Μέσα από αυτή την εξέλιξη, το μυθιστόρημα αναδεικνύει μια
μορφή εξουσίας που υπερβαίνει την προσωπική σχέση των δύο
εραστών: τη δυνατότητα ορισμένων ανθρώπων να
διαμορφώνουν τις συνθήκες της ζωής άλλων, στερώντας τους τη
γνώση που χρειάζονται για να αποφασίσουν ελεύθερα. Ο
Ανδρέας δεν στερείται τυπικά τη δυνατότητα της επιλογής·
στερείται, όμως, την αλήθεια που θα έδινε ουσιαστικό
περιεχόμενο στην ελευθερία του να επιλέξει. Η ελεύθερη
επιλογή προϋποθέτει γνώση. Όταν αποκρύπτουμε μια αλήθεια
που αφορά άμεσα τη ζωή ενός ανθρώπου, περιορίζουμε την
αυτονομία του, ακόμη κι αν δεν του επιβάλλουμε φανερά καμία
απόφαση.
Αυτός ο μηχανισμός ξεπερνά τα όρια των προσωπικών
σχέσεων. Στη δημόσια ζωή, η άνιση κατανομή της
πληροφορίας, η καλλιέργεια εξαρτήσεων και η υπόσχεση της
προστασίας μπορούν να μετατρέψουν τον πολίτη από ενεργό
συμμέτοχο σε αποδέκτη αποφάσεων που λαμβάνονται για
λογαριασμό του.
Η σύνδεση αυτή φωτίζει και την πολιτική διάσταση του
μυθιστορήματος. Ο άνθρωπος που εισέρχεται στην εξουσία με
την επιθυμία να προσφέρει βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα
σύστημα το οποίο μπορεί σταδιακά να τον αφομοιώσει. Οι
προσωπικές γνωριμίες αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από τις
θεσμικές διαδικασίες, η εξυπηρέτηση συγχέεται με την
προσφορά και η πρόσβαση στην εξουσία παρουσιάζεται ως
λύση στα προβλήματα που η ίδια η λειτουργία της συντηρεί.
Η διαφθορά και η παραπλάνηση δεν γεννιούνται μόνο από την
απουσία κανόνων. Βρίσκουν πρόσφορο έδαφος και σε μια
κοινωνική αντίληψη που θεωρεί την προσωπική εύνοια φυσικό
τρόπο επίλυσης των προβλημάτων. Όταν αναζητούμε τον
ισχυρό που θα μας προστατεύσει αντί να απαιτούμε θεσμούς
που θα εγγυώνται ισότιμα τα δικαιώματα όλων, αναπαράγουμε
τη λογική της εξάρτησης την οποία συχνά καταγγέλλουμε.
Και εδώ βρίσκεται το πρόβλημα. Η πολιτική εξουσία δεν
διαμορφώνεται ανεξάρτητα από την κοινωνία. Οι προσδοκίες
μας από εκείνους που επιλέγουμε να μας εκπροσωπήσουν
αντανακλούν, ως έναν βαθμό, τις αντιλήψεις με τις οποίες
έχουμε μάθει να ζούμε: τον θαυμασμό προς την ισχύ, την
αναζήτηση προσωπικών εξυπηρετήσεων, την ανοχή απέναντι σε
πρακτικές που μας ωφελούν, ακόμη κι όταν τις αποδοκιμάζουμε
ως γενικό κανόνα.
Αυτό δεν εξισώνει την ευθύνη του πολίτη με την ευθύνη
εκείνου που κατέχει εξουσία ούτε απαλλάσσει από τη
λογοδοσία όποιον την καταχράται. Μας καλεί να εξετάσουμε
γιατί ορισμένα πρότυπα επανέρχονται και διατηρούν την
κοινωνική τους αποδοχή, παρά τις συνέπειές τους.
Ίσως εδώ να βρίσκεται το δικό μας «προπατορικό αμάρτημα»:
στην κληρονομημένη πεποίθηση ότι η ισχύς παρέχει δικαίωμα
πάνω στους άλλους και ότι η προσωπική μας ωφέλεια μπορεί να
παρουσιάζεται ως κοινό καλό. Μια πεποίθηση που περνά από
την οικογένεια στην εκπαίδευση, από τις επαγγελματικές
σχέσεις στη δημόσια ζωή, διαμορφώνοντας ανθρώπους που
άλλοτε ασκούν και άλλοτε αποδέχονται την εξουσία χωρίς να
εξετάζουν την ηθική της βάση.
Η πατριαρχία αποτελεί χαρακτηριστική έκφραση αυτής της
αντίληψης. Περιορίζει τις γυναίκες μέσα από ρόλους
αφοσίωσης και προσαρμογής, ενώ ταυτόχρονα διαμορφώνει
άνδρες που ταυτίζουν την προσωπική τους αξία με τη δύναμη,
την επιτυχία και την ανάγκη να είναι απαραίτητοι στους άλλους.
Έτσι, η εξάρτηση μπορεί να εκλαμβάνεται ως αγάπη και η
κυριαρχία ως υπευθυνότητα.
Η υπέρβαση αυτών των παθογενειών απαιτεί κάτι πιο
ανατρεπτικό από την αλλαγή των προσώπων που κατέχουν
θέσεις εξουσίας. Απαιτεί μια συνολικότερη πολιτισμική
μεταστροφή: να μάθουμε να αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία
μαζί με την ευθύνη, τη φροντίδα μαζί με τον σεβασμό και τη
συλλογικότητα ως ισότιμη συμμετοχή, όχι ως αποδοχή της
βούλησης του ισχυρότερου.
Σε αυτό το σημείο ο έρωτας και η πολιτική συναντιούνται ξανά.
Και στους δύο χώρους δοκιμάζεται η ικανότητά μας να
συνυπάρχουμε με ανθρώπους που διαθέτουν τη δική τους
βούληση, τις δικές τους ανάγκες και το δικαίωμα να διαφωνούν
μαζί μας.
Το βιβλίο εξετάζει αυτή ακριβώς τη σχέση αναδεικνύοντας ένα
πολύ κρίσιμο ερώτημα που αφορά τον ίδιο τον πολιτισμό μας:
μπορούμε να δημιουργήσουμε σχέσεις αγάπης και
συλλογικότητας χωρίς να αναπαράγουμε μέσα τους την ανάγκη
μας για άσκηση εξουσίας και κυριαρχία;
Γιατί το πραγματικό «εμείς» αρχίζει όταν παύουμε να
αντιμετωπίζουμε τον άλλον ως προέκταση του εαυτού μας. Εκεί
όπου η αγάπη αναγνωρίζει την αυτονομία και η εξουσία
αναλαμβάνει τις ευθύνες της. Ακριβώς εκεί, γεννιέται η
πολιτισμική μεταστροφή που χρειαζόμαστε.
Παναγιώτα Μπλέτα – Συγγραφέας, Διανοήτρια
29,9,2026
