ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ — ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ …Γράφει η Μαίρη Αρνή

Μόνο εκείνος που έχει τελειώσει μια Σχολή Καλών Τεχνών;

Μόνο εκείνος που έχει πτυχίο;

Μόνο ο επαγγελματίας καλλιτέχνης;

Και αν κάποιος δεν έχει σπουδάσει τέχνη, αλλά αγαπά τη ζωγραφική, μαθαίνει, προσπαθεί και δημιουργεί, έχει λιγότερο δικαίωμα να πιάσει ένα πινέλο;

Είναι ένα ερώτημα που αξίζει να τολμήσουμε να κάνουμε.

Γιατί, αν το σκεφτούμε λίγο, η ζωγραφική ξεκίνησε πολύ πριν από τις σχολές, τα πτυχία, τις γκαλερί και τις εκθέσεις. Ο άνθρωπος ζωγράφισε στους βράχους επειδή είχε ανάγκη να εκφραστεί. Να αφήσει ένα ίχνος. Να επικοινωνήσει. Να πει «είμαι εδώ».

Και αυτή η ανάγκη δεν σταμάτησε ποτέ.

Ένα παιδί παίρνει ένα μολύβι και ζωγραφίζει χωρίς να αναρωτηθεί αν έχει δικαίωμα. Ένας ενήλικας μπορεί, μετά από χρόνια, να νιώσει την ανάγκη να ξεκινήσει ένα μάθημα ζωγραφικής. Να μάθει χρώμα, σχέδιο, σύνθεση, υλικά. Να κάνει λάθη. Να ξαναπροσπαθήσει. Να ανακαλύψει σιγά σιγά κάτι δικό του.

Ποιος θα του πει ότι δεν έχει δικαίωμα να ζωγραφίζει;

Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να ξεχνάμε και κάτι εξίσου σημαντικό.

Η τέχνη είναι και γνώση.

Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν αφιερώσει χρόνια για να τη σπουδάσουν. Που έχουν μελετήσει σχέδιο, χρώμα, σύνθεση, τεχνικές, ιστορία και θεωρία της τέχνης. Και όταν ένας άνθρωπος επιλέγει να γίνει εκπαιδευτικός εικαστικών, η ευθύνη του μεγαλώνει ακόμη περισσότερο.

Γιατί άλλο είναι να ζωγραφίζω και άλλο είναι να διδάσκω ζωγραφική.

Ο εκπαιδευτικός εικαστικός χρειάζεται σπουδές, γνώσεις και παιδαγωγική κατάρτιση. Χρειάζεται να ξέρει όχι μόνο τι διδάσκει, αλλά και πώς θα το μεταδώσει. Πώς θα καθοδηγήσει έναν μαθητή, πώς θα αναγνωρίσει τις δυνατότητές του, πώς θα τον βοηθήσει να εξελιχθεί.

Αυτό το γνωστικό και επαγγελματικό κομμάτι αξίζει απόλυτο σεβασμό.

Όμως η γνώση δεν θα έπρεπε ποτέ να γίνεται αλαζονεία.

Ο εκπαιδευτικός δεν βρίσκεται απέναντι στον μαθητή για να του αποδείξει ότι είναι ανώτερος.

Βρίσκεται εκεί για να του ανοίξει έναν δρόμο.

Να του πει «δοκίμασε αυτό».

«Κοίτα λίγο διαφορετικά».

«Μπορείς να το εξελίξεις».

«Μην φοβάσαι το λάθος».

Γιατί ο άνθρωπος που έρχεται να μάθει ζωγραφική δεν έρχεται επειδή ήδη ξέρει.

Έρχεται ακριβώς επειδή θέλει να μάθει.

Και ίσως αυτό είναι το πιο όμορφο σημείο της σχέσης εκπαιδευτικού και μαθητή: ο ένας προσφέρει γνώση και ο άλλος την παίρνει για να δημιουργήσει τη δική του φωνή.

Και εδώ επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα.

Ποιος έχει δικαίωμα να ζωγραφίζει;

Η απάντηση, για μένα, δεν μπορεί να είναι «μόνο όποιος έχει πτυχίο».

Το πτυχίο έχει τη θέση του. Είναι απαραίτητο όταν κάποιος αναλαμβάνει έναν επαγγελματικό και εκπαιδευτικό ρόλο που απαιτεί συγκεκριμένες γνώσεις και προσόντα.

Αλλά το δικαίωμα στη δημιουργία είναι κάτι διαφορετικό.

Ένας άνθρωπος μπορεί να μην έχει σπουδάσει σε Σχολή Καλών Τεχνών και παρ’ όλα αυτά να ζωγραφίζει. Να μελετά. Να παρακολουθεί μαθήματα. Να δουλεύει καθημερινά. Να εξελίσσεται. Να δημιουργεί έργα που μπορεί να έχουν προσωπική αξία, αισθητική αξία και, γιατί όχι, να θέλει κάποια στιγμή να τα παρουσιάσει σε μια έκθεση.

Δεν χρειάζεται όλοι οι άνθρωποι που ζωγραφίζουν να έχουν την ίδια διαδρομή.

Όπως δεν χρειάζεται όλοι όσοι αγαπούν τη μουσική να έχουν σπουδάσει μουσική για να παίξουν ένα όργανο.

Δεν χρειάζεται όλοι όσοι αγαπούν τη λογοτεχνία να είναι συγγραφείς για να γράψουν.

Και δεν χρειάζεται όλοι όσοι αγαπούν τη ζωγραφική να έχουν πτυχίο για να δημιουργήσουν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα τα έργα είναι ίδια.

Υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης, τεχνικής, εμπειρίας και καλλιτεχνικής αναζήτησης. Υπάρχουν επαγγελματικές και επιμελημένες εκθέσεις, υπάρχουν ακαδημαϊκές παρουσιάσεις, υπάρχουν εκθέσεις εργαστηρίων και ανθρώπων που βρίσκονται ακόμη στη διαδικασία της μάθησης.

Και αυτό είναι φυσιολογικό.

Η διάκριση δεν χρειάζεται να σημαίνει αποκλεισμό.

Η κριτική δεν χρειάζεται να σημαίνει προσβολή.

Μπορούμε να πούμε σε κάποιον ότι το έργο του χρειάζεται περισσότερη δουλειά. Μπορούμε να του εξηγήσουμε τι μπορεί να βελτιώσει. Μπορούμε να του δείξουμε έναν άλλο δρόμο.

Αυτό είναι μέρος της μάθησης.

Αυτό που δεν χρειάζεται είναι να του πούμε, με λόγια ή με συμπεριφορά, ότι δεν έχει δικαίωμα να ζωγραφίζει επειδή δεν έχει σπουδάσει.

Γιατί ποιος αποφασίζει ποιος επιτρέπεται να εκφράζεται;

Η τέχνη δεν είναι μόνο τίτλος σπουδών.

Είναι και ανάγκη.

Είναι και αναζήτηση.

Είναι και χαρά.

Είναι και προσωπική διαδρομή.

Και ίσως ο άνθρωπος που ζωγραφίζει για πρώτη φορά στα σαράντα, στα πενήντα ή στα εξήντα του να έχει μέσα του μια εικόνα που περίμενε χρόνια για να βγει στο φως.

Ποιος θα του πει ότι άργησε;

Ποιος θα του πει ότι δεν είναι αρκετά καλός για να προσπαθήσει;

Κανείς δεν ξεκινά γνωρίζοντας.

Ακόμη και εκείνος που έχει σπουδάσει χρόνια συνεχίζει να μαθαίνει. Συνεχίζει να αμφιβάλλει. Να ψάχνει. Να αλλάζει. Να αποτυγχάνει και να ξαναδοκιμάζει.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα να μην είναι «ποιος έχει δικαίωμα να ζωγραφίζει;».

Ίσως να είναι:

Ποιος έχει το δικαίωμα να μας πει ότι δεν έχουμε δικαίωμα να προσπαθήσουμε;

Η τέχνη χρειάζεται γνώση.

Χρειάζεται μελέτη.

Χρειάζεται παιδεία.

Χρειάζεται ανθρώπους που ξέρουν και μπορούν να διδάξουν.

Αλλά χρειάζεται επίσης ελευθερία.

Χρειάζεται ανθρώπους που τολμούν να πιάσουν ένα πινέλο χωρίς να φοβούνται ότι κάποιος θα τους πει πως δεν είναι «αρκετοί».

Και ίσως εκεί βρίσκεται η ισορροπία.

Να σεβόμαστε τον επαγγελματία και τον εκπαιδευτικό για τη γνώση και την ευθύνη που έχει.

Να σεβόμαστε όμως και τον μαθητή που βρίσκεται στην αρχή της διαδρομής του.

Να διδάσκουμε χωρίς υπεροψία.

Να μαθαίνουμε χωρίς φόβο.

Να κρίνουμε χωρίς να απαξιώνουμε.

Και πάνω απ’ όλα, να μην ξεχνάμε πως πίσω από κάθε άνθρωπο που δημιουργεί υπάρχει μια ανάγκη να εκφραστεί.

Γιατί τελικά, ίσως η τέχνη να μην μας ρωτά αν έχουμε πτυχίο για να μας επιτρέψει να μιλήσουμε.

Μας ζητά μόνο να τολμήσουμε να πούμε κάτι αληθινό.

Γιατί στην τέχνη δεν έχει σημασία μόνο το πού έφτασες.

Έχει σημασία και το θάρρος να ξεκινήσεις, να αναζητήσεις και να συνεχίσεις.