Εικαστικά

Το ίδρυμα Schwarz παρουσιάζει: “Θραύσματα και μέλλοντα” | Επιμέλεια: Κατερίνα Γρέγου & Ιόλη Τζανετάκη | Art Space Pythagorion, από 3/7

Θραύσματα και μέλλοντα: σύγχρονες συναντήσεις με την Κλασική Αρχαιολογία
Επιμέλεια: Κατερίνα Γρέγου και Ιόλη Τζανετάκη
Art Space Pythagorion, Σάμος
Έναρξη: Παρασκευή 3 Ιουλίου | Εγκαίνια: Σάββατο 1 Αυγούστου
Διάρκεια: έως 2 Οκτωβρίου

Η ομαδική έκθεση Fragments and Futures συγκεντρώνει σύγχρονους καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, οι οποίοι διερευνούν τα εικαστικά ιδιώματα, τα υλικά και πολιτισμικά ίχνη και τα μυθολογικά αφηγήματα της κλασικής αρχαιολογίας. Μέσα από ζωγραφική, γλυπτική, εγκαταστάσεις, κινούμενη εικόνα και ψηφιακά μέσα, αναστοχάζονται τους τρόπους με τους οποίους οι αρχαίες μορφές και τα αρχαιολογικά ευρήματα εξακολουθούν να διαμορφώνουν τη σύγχρονη πολιτισμική φαντασία.
Η έκθεση εξετάζει τι σημαίνει να «ξεθάβεις» το παρελθόν σήμερα. Πώς επανερμηνεύονται τα ίχνη της αρχαιότητας μέσα από σύγχρονες αναζητήσεις γύρω από την ταυτότητα, την κληρονομιά και την ιστορική αφήγηση; Αντί να αντιμετωπίζει την κλασική αρχαιολογία ως παγιωμένο κανόνα κάλλους και αρμονίας, την προσεγγίζει ως πεδίο δυναμικών ερμηνειών, διαμορφωμένο από την απουσία, τη φαντασία, την ανασύνθεση και τις πολιτικές της μνήμης.
Σε συνέχεια της έκθεσης του Ιδρύματος Schwarz το 2025, Γεφυρώνοντας πολιτισμούς: 100 χρόνια έρευνας του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στη Σάμο, η φετινή έκθεση στρέφεται στο παρόν. Αφετηρία αποτελεί η αρχαιολογική κληρονομιά της Σάμου, μιας ισχυρής πόλης-κράτους της αρχαιότητας, από την οποία αναδύονται ευρύτερα ερωτήματα για την πολιτική διάσταση της αρχαιολογίας, τη σχέση υλικών καταλοίπων και ιστορικής αλήθειας, καθώς και τον ρόλο της στη συγκρότηση εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας.
Η έκθεση προσεγγίζει την αρχαιολογία όχι μόνο ως μελέτη του παρελθόντος αλλά και ως ενεργή δύναμη διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης. Στην Ελλάδα, η αρχαιότητα δεν περιορίζεται στα μουσεία ούτε βιώνεται ως μακρινή εποχή· συνυπάρχει με την καθημερινότητα, καθώς τα ερείπια και οι σύγχρονες υποδομές μοιράζονται τον ίδιο χώρο. Οι καλλιτέχνες καλούνται έτσι να αντιμετωπίσουν μια ζωντανή κληρονομιά, με άμεση πολιτική και πολιτισμική βαρύτητα.

Τα έργα της έκθεσης εξετάζουν την αρχαιότητα τόσο ως υλικό αρχείο όσο και ως μεταφορικό πεδίο. Στον πυρήνα τους βρίσκεται η γοητεία του θραυσματικού και του ατελούς: το πώς το αποσπασματικό και το αινιγματικό ενεργοποιούν τη φαντασία και παράγουν νέες αναγνώσεις. Τα ερείπια δεν αντιμετωπίζονται ως σύμβολα απώλειας αλλά ως τεκμήρια αντοχής, μετασχηματισμού και επανερμηνείας.
Οι καλλιτέχνες προσεγγίζουν την ανασύνθεση ως δημιουργική και αφηγηματική πράξη. Αποδεχόμενοι τη φθορά, την αβεβαιότητα και την υποκειμενικότητα, υποστηρίζουν ότι όσα επιβιώνουν από την αρχαιότητα διατηρούνται όχι μόνο ως υλικά αντικείμενα αλλά και ως έννοιες που συνεχίζουν να παράγουν νόημα. Η αρχαιότητα αναδύεται έτσι ως ένας διαρκής διάλογος ανάμεσα σε ό,τι χάθηκε και σε ό,τι επιλέγουμε να ανακατασκευάσουμε.
Από αυτή την αντίληψη της αποσπασματικότητας προκύπτει μια νέα προβληματική γύρω από το σώμα και τον μύθο. Το εξιδανικευμένο σώμα της κλασικής περιόδου μετατρέπεται σε πεδίο κριτικής και επανεξέτασης, ενώ οι αρχαίοι μύθοι διαβάζονται μέσα από κουίρ, φεμινιστικές, αποδομητικές και μετααποικιοκρατικές προσεγγίσεις. Με αυτόν τον τρόπο αναδεικνύεται η επίδραση των αρχαίων αφηγήσεων στις σύγχρονες αντιλήψεις για την ομορφιά, την εξουσία και την κοινότητα.
Μορφές όπως η Αφροδίτη, ο Απόλλωνας ή η Μέδουσα επανεμφανίζονται ως φορείς σύγχρονης υποκειμενικότητας. Τα αρχαία αρχέτυπα μετατρέπονται από στατικά σύμβολα σε ζωντανές, κριτικές παρουσίες που θέτουν ερωτήματα για το πώς μπορούν να ξαναγραφούν οι μύθοι ώστε να αντανακλούν τις συνθήκες του παρόντος και τι σημαίνει να ζούμε σήμερα ανάμεσα στα θραύσματα του παρελθόντος.
Η επιστροφή στους μύθους συνδέεται και με τις υλικές πρακτικές της τέχνης. Οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες μεταφράζουν τα απτικά ιδιώματα του μαρμάρου, του πηλού και του χρώματος στη γλώσσα της ψηφιακής σάρωσης, της προβολής, της τρισδιάστατης εκτύπωσης και της διαμεσολαβημένης εικόνας. Η μετάφραση αυτή αναδεικνύει τόσο τις συνέχειες όσο και τις ρήξεις ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, θέτοντας ερωτήματα για την αυθεντικότητα, το πρωτότυπο και τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η πρακτική των καλλιτεχνών βασίζεται στην έρευνα και συχνά προσομοιάζει στην αρχαιολογική διαδικασία. Μέσα από αρχεία, έγγραφα και υλικές μαρτυρίες, ανασκάπτουν την ιστορία προκειμένου να διαμορφώσουν νέες αναγνώσεις του παρελθόντος. Η ίδια η αρχαιολογία παρουσιάζεται ως δημιουργική πράξη που αναπλάθει το παρελθόν μέσα από τις ανάγκες και τις ευαισθησίες του παρόντος.
Η έκθεση εξετάζει επίσης τον ιστορικό ρόλο της αρχαιολογίας στη διαμόρφωση της νεότερης ελληνικής ταυτότητας. Κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, οι ανασκαφές συνδέθηκαν στενά με τις διαδικασίες συγκρότησης του κράτους και με την προσπάθεια τεκμηρίωσης της συνέχειας ανάμεσα στη σύγχρονη Ελλάδα και το κλασικό παρελθόν. Παράλληλα, αναδεικνύεται ο ρόλος των δυτικοευρωπαϊκών θεσμών, οι οποίοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση των κυρίαρχων αφηγήσεων γύρω από την ελληνική αρχαιότητα.
Τέλος, η έκθεση στρέφει το βλέμμα στο ίδιο το μουσείο ως τόπο παραγωγής νοήματος. Μέσα από παρεμβάσεις που αμφισβητούν τις πρακτικές ταξινόμησης, παρουσίασης και ερμηνείας των αρχαιολογικών ευρημάτων, οι καλλιτέχνες αποκαλύπτουν τις ιδεολογικές και πολιτικές διαστάσεις της μουσειακής αυθεντίας. Εναλλακτικά αρχεία, υποθετικές συλλογές και επιτελεστικές προσεγγίσεις επαναφέρουν στο προσκήνιο παραγνωρισμένες ή περιθωριοποιημένες φωνές.
Το Fragments and Futures αποτελεί τελικά έναν στοχασμό πάνω στη διαδικασία κατασκευής, μετάφρασης και επανεπινόησης της ιστορίας. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν το παρελθόν για να σχολιάσουν το παρόν, αποκαλύπτοντας τις ασυνέχειες, τις σιωπές και τις προκαταλήψεις που διαπερνούν κάθε ιστορική αφήγηση. Ανοίγοντας έναν δημιουργικό διάλογο ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη και την κλασική αρχαιολογία, η έκθεση μας καλεί όχι μόνο να επανεξετάσουμε όσα μας κληροδότησε ο αρχαίος κόσμος, αλλά και να φανταστούμε εκ νέου το μέλλον του.

Η έκθεση σηματοδοτεί τη 10η επέτειο ανάληψης της επιμέλειας του Προγράμματος Εικαστικών του Ιδρύματος Schwarz από την Κατερίνα Γρέγου, σε συνεργασία με την Ιόλη Τζανετάκη.

Ο χώρος: Art Space Pythagorion
Η έκθεση φιλοξενείται στο Art Space Pythagorion, τον εκθεσιακό χώρο του Ιδρύματος Schwarz στη Σάμο, ο οποίος εγκαινιάστηκε το 2012 και έκτοτε έχει φιλοξενήσει ορισμένες από τις σημαντικότερες φωνές της διεθνούς σύγχρονης τέχνης.
Όπως ανέφερε η Artforum σε αφιέρωμά της, το Art Space Pythagorion αποτελεί «ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα περιφερειακής πολιτιστικής παρέμβασης στην Ευρώπη», ενώ το Monocle έχει χαρακτηρίσει τις καλοκαιρινές εκθέσεις του Ιδρύματος Schwarz ως «σπάνια δείγματα υψηλής επιμέλειας και ειλικρινούς διαλόγου με την τοπική και διεθνή ιστορία».
Από το 2012 έως σήμερα, ο χώρος έχει φιλοξενήσει διεθνώς καταξιωμένους καλλιτέχνες ενώ η ετήσια έκθεση έχει αναδειχθεί σε κορυφαίο καλοκαιρινό ραντεβού για τον ελληνικό και διεθνή πολιτιστικό χάρτη.

Ίδρυμα Schwarz
Το Ίδρυμα Schwarz είναι ένας ανεξάρτητος μη κερδοσκοπικός φορέας που από το 2011 προάγει τη διαπολιτισμική ανταλλαγή μεταξύ Ανατολής και Δύσης, με έμφαση στη σύγχρονη τέχνη, την έρευνα, την ιστορία και τον στοχασμό. Μέσα από εκθέσεις, φεστιβάλ, υποτροφίες, διαλέξεις και εκπαιδευτικά προγράμματα, ενισχύει την παρουσία της Ελλάδας στον διεθνή πολιτιστικό διάλογο, με τη Σάμο ως σημείο αναφοράς.