(Μια διαδρομή έκφρασης με επίκεντρο την πρώτη παγκοσμίως έκδοση συλλογής παιδικών παραμυθιών μέχρι την εισαγωγή των παιδικών εκδόσεων στην Ελλάδα και την προσωπική μου προσέγγιση σε αυτό.)
Μαρίνα Πετρή – Ζωγράφος- Συγγραφέας
Η εισαγωγή του αφοπλιστικού αφαιρετισμού στην εικονογράφηση επιβάλει μόλις το 1943 ο Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Η πεφωτισμένη φιλοσοφική του ικανότητα δεν μένει στην γραφή του λόγου του αλλά και στα σχέδια που ευρηματικά συνοδεύει το κείμενο του «ο Μικρός Πρίγκιπας». Η απολυταρχία του μινιμαλισμού του μπορεί παραπέμπει στην απλότητα που εμφανίζονται σπιτάκια και φιγούρες στα έργα του Πωλ Κλέ (1879 -1940). Όμως ο Εξυπερύ θέτει με ερωταπάντηση την αδυναμία της επικοινωνίας του μοντερνισμού με το κοινό με αυτοσαρκασμό με την στιχομυθία που αναλύει ένα σχέδιο που φαίνεται να είναι καπέλο:« …Το σχέδιό μου δεν έδειχνε ένα καπέλο. Έδειχνε ένα βόα που χώνευε έναν ελέφαντα. Σχεδίασα λοιπόν το εσωτερικό ενός βόα, ώστε να μπορέσουν οι μεγάλοι να καταλάβουν. Χρειάζονται πάντα εξηγήσεις. »
Φυσικά ο εκσυγχρονισμός της εικονογράφησης θα αναδείξει σύντομα την ευρηματικότητα νέων καλλιτεχνών όπου η χάραξη του έργου από τις δύο διαστάσεις ενός συμβατικού τετραγωνισμένου έργου θα σπάσει τα δεσμά και θα αρχίσει να απλώνεται στο σαλόνι του βιβλίου να αγκαλιάζει συχνά τα κείμενα, τα κείμενα και τα γράμματα των κειμένων να επεμβαίνουν στην εικόνα ή ακόμα, η εικονογράφηση να υπερτερεί σε μέγεθος των κειμένων ή το κείμενο να είναι ανύπαρκτο. Η επανάσταση των παιδικών βιβλίων θα ξεπεράσει τις προσδοκίες των πρώτων παραμυθάδων παλαιά σύμβολα και χαρακτήρες θα αντικατασταθούν με καταστάσεις και ιστορίες που έχουν υπόβαθρο την σύγχρονή αστική ζωή και θα συμπεριλάβουν την επανεξέταση και καλλιέργεια νέων ηθικών αξιών. Τα παιδικά βιβλία θα αποκτήσουν κατηγορίες όπως το κριτήριο της ηλικίας και των δύο φύλων. Η βιομηχανία τους θα διαχωριστεί σε μαζικής παραγωγής ευκολοπούλητα έντυπα που ακολουθούν τις τρέχουσες μόδες των χαρακτήρων της βιομηχανίας των κόμιξ και μιας δεύτερης με ποιοτικές αντιστάσεις. Η χαρακτική θα γίνει επίσημο τμήμα μαθημάτων στις σχολές καλλών τεχνών και σύντομα θα ακολουθήσει και η γραφιστική τέχνη (illustration), comix, animation κ.λπ. Οι εικονογράφοι παιδικών βιβλίων θα αποτελέσουν μια ειδική κατηγορία καλλιτεχνών αφού η προσωπική τους μανιέρα πολλούς θα τους στιγματίσει όλη τους την ζωή, όπως και οι συγγραφείς παιδικών βιβλίων που πιθανώς στα μεταγενέστερα χρόνια έχουν αναλωθεί μόνο σε αυτό. Από τα μέσα του δεύτερου ημίσεος του αιώνα το παιδικό βιβλίο και η εικονογράφηση τους θα παρουσιάζεται σε ξεχωριστά περίπτερα εκθέσεων βιβλίων. Τα τελευταία χρόνια αναδεικνύονται τόσο οι συγγραφείς όσο και οι εικονογράφοι τους σε παγκόσμιους διαγωνισμούς και books, kids books art fairs και άλλα. Δύο παγκόσμιας εκτίμησης είναι τα ευρωπαϊκά The London Book Fair και Bologna Children’s
Book Fair όπου η εξιδεικευμένη τους οργάνωση προβολής νέων εκδόσεων, συγγραφέων και εικονογράφων με εκθέσεις, βραβεύσεις, την ενίσχυσή νέων δημιουργών με διεθνείς συνεργασίες. Ένα από τα πρόσφατα φεστιβάλ του είδους με ιδιαιτερότητα είναι το Fairy Tales – The World’s First Architecture Storytelling Competition της Nεας Υόρκης που προκάλεσε την ενθάρρυνση δημιουργών συγγραφής και εικονογράφησης παραμυθιών όπου έχει στην πλοκή του την αρχιτεκτονική πέραν της κατεστημένης της τυπολογίας για ενήλικες. Τόσο οι ιστορίες όσο και οι εικονογραφήσεις αυτού του διαγωνισμού ξεπεράσαν κάθε προηγούμενο των ευφάνταστων πλοκών φανταστικών κόμιξ και πιστέψτε με σε κάνει να τα διαβάσεις απολαμβάνοντας τις εικόνες τους μονορούφι.
Εκεί η λεμονιά με τους χρυσαφένιους
[τούς καρπούς της]
λυγίζει τα κλαδιά της προς τη γη.
Εκεί φυτρώνει τ’ αγκάθι, και βλέπεις τα εξαίσια
τ΄αγάλματα, τα πλασμένα απ’ το μάρμαρο
Το τσοπανόσκυλο σαν κάθεται έχει δίπλα του
πλαγιασμένο το σκυλί του – ας πάρουμε τη θέση του,
ν΄ακούσουμε το παραμύθι του συμφώνου
μιας φιλίας, όμορφης συνήθειας του παλιού καλού καιρού.
Έγραφε ο Δανός λογοτέχνης Χανς Άντερσεν όταν επισκέφτηκε στα 36 του χρόνια την Ελλάδα, για την πόλη της Μινέρβας την Αθήνα (σε μετάφραση Γιώργου Πράτσικα), είκοσι χρόνια μετά την επανάσταση τον Μάρτιο του 1841.
Θα περιγράψει την τότε Ελλάδα σε κείμενά του με ένα τεράστιο θαυμασμό σαν παραμύθι.
Θα περάσουν όμως περίπου μια ενενηκονταετεία για να εμφανιστεί η παιδική Ελληνική λογοτεχνία όταν εμφανίζεται το1925 πρωτοπόρος του είδους μια γυναίκα, η Πηνελόπη Δέλτα με ιστορικά μυθιστορήματα και άλλα ελληνοτραφή παραμυθιακά λογοτεχνήματα που εικονογραφούνται αριστουργηματικά από μεγάλους Έλληνες ζωγράφους όπως τον ζωγράφο και καθηγητή της Καλών Τεχνών Δημήτριο Μπισκίνη, τον Δημήτριο Κωνσταντινίδη, τον Νικηφόρος Λύτρας, την Μαρίας Παπαρρηγοπούλου, την Σοφία Δέλτα την Σοφία Λασκαρίδου και άλλους.
Τετρακόσια χρόνια μετά τις εκδώσεις των ιταλικών συλλογών λαϊκών παραμυθιών θα παρουσιαστεί το 1927 η πρώτη συλλογή Λαϊκών Ελληνικών Παραμυθιών από τον Γεώργιο Μέγα. Ο Μέγας, σαν ακόλουθος των Γερμανικών θεωριών του 19ου αιώνα , εκμαιεύει και αναδεικνύει την γνώση και ψυχική ιδιοσυγκρασία του λαού μας με ενδελεχή μελέτη σε δύο αξεπέραστους τόμους. Η συλλογή του περιλαμβάνει ένα μεγάλο και αντιπροσωπευτικό ανθολόγιο λαϊκών παραμυθιών από όλες τις περιοχές της Ελλάδας με την μεταξύ τους διαφοροποίηση που έγκειται στην τοπική παράδοση και τις εκάστοτε κοινωνικές ιδιαιτερότητες. Δεν είναι διόλου παράξενο η επιλογή των εικονογράφων της συλλογής που δεν είναι άλλοι από τους Φώτη Κόντογλου και του μαθητή του Ράλλη Κοψίδη.
Ο πρώτος αναλαμβάνει την δημιουργία του εξώφυλλου του πρώτου τόμου ζωγραφίζοντας ένα κάδρο σαν πρόχειρη ρεκλάμα του καραγκιόζη, όπου εκεί περικλείει συμβολικούς χαρακτήρες- ήρωες των παραμυθιών και χειρόγραφα τον τίτλο και όσα αναφέρονται στο εξώφυλλο. Οι εσωτερικές εικονογραφήσεις του όπως και των άλλων τόμων εξώφυλλα, είναι του Ράλλη Κοψίδη. Ο μαθητής του Κόντογλου, αρκείται στην μονοτονία μιας σκληρής μαύρης γραμμής και μερικά τονικά γκρι επίπεδα φόντα που παραπέμπουν στη βυζαντινή γραφή και τις αφελείς φιγούρες ανθρώπινων και εξανθρωπισμένων οντοτήτων από το ζωικό και φυτικό κόσμο και άλλων διακοσμητικών στοιχείων που σκηνοθετεί με Ντεκιρικό υπερρεαλισμό. Όλα αυτά με βιαστικό βλέμμα φαίνονται άξεστα και σκληρά αλλά είναι αυτά περιγράφουν με ακρίβεια την μέχρι τότε ethnic αισθητική του λαού μας. Η επιλογή αυτή θα γίνει εκείνη την εποχή από πολλούς Γερμανοσπουδαγμένους αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες που είχαν φωτισμένα εντοπίσει την ζημιά που θα έκανε τη νεοκλασική αισθητική που αν και φαινομενικά Ελληνοπρεπής εκτόπιζε τα Βυζαντινά στοιχεία και την Ελληνική αισθητική που ήταν μαζί με την αρχαία η απόρροια της ένθεν τοπικής αισθητικής και πολιτισμού μας. Το αξεπέραστο αυτό έργο των εικονογραφήσεων του Κόντογλου και Κοψίδη θα ακολουθήσουν μέχρι σήμερα όλοι οι επόμενοι εικονογράφοι βιβλίων όπου καταγράφεται για παιδία και ενήλικες η λαϊκή μας παράδοσή. Αυτό το ύφος μας κάνει διεθνώς αναγνωρίσιμους σαν Greek ethnic boho style, μετά την Γερμανική Κατοχή ειδικά τις δεκαετίες του ’60,’70 και ’80. Από τις πλέον επιμελημένες μελέτες και προσεγγίσεις τους είναι αυτή του Μεσίνιου λαογράφου και συγγραφέα Κυριάκου Κάσση με εικονογραφήσεις του αδερφού του γλύπτη Μιχάλη Κάσση. Ο Κυριάκος Κάσσης θα κάνει την σημαντικότερη τοποθέτηση στο τι αποτελεί στην πολιτιστική μας κληρονομιά το λαϊκό παραμύθι δίνοντας τον ορισμό τους ως: των λαϊκών «λαϊκή πεζογραφία» αντιπαραθέτοντας την ισότιμη δυναμική τους δίπλα στα λαϊκά τραγούδια.
Παράλληλα ανθίζουν οι εκδόσεις διεθνών παιδικών βιβλίων όπου πληρώνονται τα δικαιώματά τους και το μεταφρασμένο κείμενο τους πατά στην ήδη υπάρχουσα σελιδοποίηση τα εικονογραφημένα σαλόνια και ότι άλλο συνεπάγεται που διαμορφώνουν τις νέες γενιές. Το πάντρεμα της Ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας με την εικονογράφηση εικαστικών καλλιτεχνών μας θα συνεχιστεί για πολλά χρόνια ακόμα ώστε να αναδειχθούν εξιδεικευμένοι εικονογράφοι του είδους.
Οι πρώτη εμφάνιση παιδικού περιοδικού με παραμύθια και άλλα κείμενα με γλαφυρή εικονογράφηση θα εμφανιστεί και αυτή την δεκαετία του 30 με τις περιοδικές εκδόσεις «Θησαυρός των Παιδιών». Θα ακολουθήσει το βραχύπνοο «το Ελληνόπουλο» από το 1945 μέχρι το 1946.
Την πρώτη όμως σημαντική βιομηχανική συνεργασία εικαστικών για εικονογραφήσεις παραμυθιών και άλλων κειμένων για παιδιά εμφανίζεται το 1951 με τα «Μικρά και Μεγάλα Κλασικά Εικονογραφημένα» από τους Μικρασιάτες αδελφούς Πεχλιβανίδη εκδόσεις Ατλαντίς. Τα μικρά εικονογραφημένα αφορούν παραμύθια και τα δεύτερα πρόκειται για μεταφορά της κλασικής λογοτεχνίας σε εκλαϊκευμένη μεταφορά. Η περιοδική τους συχνότητα είναι πρώτη και δεκαπέντε του κάθε μήνα. Το πρώτο Ελληνικό comic story με τα λόγια σε λεζάντες όπως και παραμυθιών από όλο τον κόσμο που ξεκινά την 1η Μαρτίου του 1951 με το έργο «οι Άθλιοι» του Βίκτωρα Ουγκώ, που ξεσηκώνει αντιδράσεις της καλλιτεχνικής και πολίτικής ελίτ για να αποτραπεί η Αμερικανοποίηση. Τα 90.000 τεύχη που τυπώνονται σε τετραχρωμία με λεζάντες για τα λόγια στην ροή της εικονογράφησης πουλήθηκαν μέσα σε ένα χρόνο και έγινε αμέσως επανέκδοση δύο φορές φτάνοντας την πώληση του ενός εκατομμυρίου εντύπων. Αυτά φέρνουν την επαφή της κλασικής λογοτεχνίας σε όλες τις κοινωνικές τάξεις κάνοντας τα δημοφιλή όσο υπήρξε η εμφάνισή της ροκ μουσικής πράγμα που δημιουργεί δυσπραγία στις προηγούμενες εκδοτικές εταιρίες του είδους που κλείνουν η μια μετά την άλλη! Για την μεταφορά τους σε γραφή comic story επιτάσσονται συγγραφείς όπως ο Βασίλης Ρώτας και εικαστικοί όπως όπως ο Κώστας Γραμματόπουλος, ο Γιώργος Βακαλό, ο Μποστ και άλλοι. Η ταχύτητα από την ανάληψή της εργασίας τους μέχρι την παράδοσή τους στο τυπογραφείο θα φέρει ανάλογα αποτελέσματα με αυτά των χειροποίητων γιγαντοαφισών του κινηματογράφου, οι επίπεδες επιφάνειες των φορμών των χρωμάτων παραπέμπει συχνά άθελά τους στο κίνημα των «φώβ» και των «ναμπί». Παραδόξως, οι ατέλειες αυτών των εκτυπώσεων που προκαλούνται από τα πενιχρά μέσα και ελλείψεις των τυπογραφείων της Ψωροκώσταινας, θα αναδείξει μια αυθεντική και αναγνωρίσιμη νέο Ελληνική αισθητική.
Με την ίδια πολιτική για πολλά χρόνια θα συνεχίσουν επιτάσσονται κυρίως ζωγράφοι και χαράκτες για την εικονογράφηση παιδικής λογοτεχνίας Ελλήνων συγγραφέων. Η άνθησή τους θα ωριμάσει στα χρόνια της Μεταπολίτευσης όπου προστίθενται νεοελληνικοί νεοτερισμοί με χαρακτηριστικά συγκεκριμένων καλλιτεχνικών σταθμών ακόμα χρησιμοποιούνται ατόφια έργα γνωστών Ελλήνων εικαστικών που συνοδεύουν κείμενα που δημιουργούνται για αυτά μυώντας την νέα γενιά στην τέχνη. Τέλος της δεκαετίας του ’80 είναι πιά εμφανής η παρουσία μιας πλειάδας καλλιτεχνών που εξειδικεύονται μόνο στην εικονογράφηση παιδικών βιβλίων αφήνοντας το στίγμα της προσωπικής τους μανιέρας. Αυτοί θα αποκτήσουν αποκλειστικές συνεργασίες και το έργο τους θα αντιπροσωπεύει την χώρα μας σε διεθνής εκθέσεις βιβλίου. Πειραματισμοί νέων υλικών όπως κολλάζ και άλλες γραφές θα επιταχθούν στην ελληνική εικονογραφία την δεκαετία του 80 όπου θα αρχίσουν να εμφανίζονται και αποκλειστικοί καλλιτέχνες εικονογράφησης παιδικών παραμυθιών με εκπληκτική δεξιότητα προσωπικής μανιέρας. Την ίδια περίοδο θα εμφανιστούν επιθετικά και θα κυριαρχήσουν τουλάχιστο για δύο δεκαετίες κόμιξ που έχουν μεγάλη έκτασης πλοκής, με παλαιούς κλασικούς δημιουργούς, αλλά και μια νέα γενιά φανταστικής και urban σύγχρονής θεματικής. Τότε θα κάνουν την εμφάνισή τους δειλά δειλά και οι πρώτοι Έλληνες με έντονη εικαστική γραφή δημιουργοί όπως ο ζωγράφος και χορογράφος Δημήτρης Παπαϊωάννου και άλλοι. Αυτές τις δεκαετίες αρχίζει ένας πυρετός συλλογής και εκδόσεων παραμυθιών ανά περιφέρεια και τόπους της Ελλάδας. Η ελληνική τέχνη του Κόμιξ θα δείξει άρτια από τις αρχές του τελευταίου αιώνα.
Σήμερα υπάρχουν πλέον σχολές του είδους τόσο κρατικές και ιδιωτικές για την εικονογράφησή. Δυστυχώς στην χώρα μας οι εκθέσεις βιβλίων απέχουν πολύ σε ποιότητα και ανταποδοτική σχέση των εκθετών και της προοπτικής συνεργασιών και μοιάζουν περισσότερο με παζάρι δρόμου. Τα φεστιβάλ παραμυθιών περιορίζονται σε παρωχημένου τύπου εκδηλώσεις, εντύπων υλικών, διαμόρφωσης εκθεσιακών χώρων και λοιπά όπου πολύ σπάνια προβάλλεται η τέχνη της εικονογράφησης.
Μεγαλωμένη με τον απόηχο αυτών των εκδόσεων και τη ροκ επανάσταση, συγχωνεύω αυτά στην προσωπική μου γραφή. Όταν την δεκαετία του 90 σε μαθήματα τέχνης και πολιτισμού που οργανώνω για παιδιά αντιλαμβάνομαι ότι αγνοούν τους τοπικούς θρύλους και ιστορία, ξεκινάω να συμπεριλαμβάνω αυτά σε στοχευμένα παιδικά βιβλία και φτιάχνω τον εκδοτικό οίκο Μυκόνιο Φως. Σε όσα από αυτά, υπερτερεί η ιστορία και παράδοση, ακολουθώ μια λαϊκότροπη εικονογράφηση μικτής τεχνικής ενώ στις νεότερες ιστορίες όπως του «Πέτρου Πελεκάνου της Μυκόνου» ακολουθώ την γλαφυρότητα του παλιού αναγνωστικού με ξυλομπογιές και Ποπ Αρτ – digital art στην βιογραφία για παιδιά « Μαρία Κάλλας μια ζωή σαν παραμύθι» αφού και η ίδια η Κάλλας είναι καινοτομική. Το παιδί πρέπει να αντιμετωπίζεται με την σοβαρότητα του ενήλικα για αυτό με τα έργα μου δεν του στερώ τον πλούτο της πληροφορίας.
Ευχαριστούμε την Μαρίνα Πετρή για αυτή την ιστορική αναδρομή στον κόσμο του Παραμυθιού και της Εικονογράφησης
Κείμενο με φωτογραφικό υλικό είναι της ΜΑΡΙΝΑΣ ΠΕΤΡΗ – ΖΩΓΡΑΦΟΣ, ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ.
