ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ — ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ….Γράφει η Μαίρη Αρνή

Μερικές φορές στεκόμαστε μπροστά σε ένα έργο τέχνης και περιμένουμε να μας εξηγήσει τι βλέπουμε.

Ψάχνουμε τον τίτλο, τον καλλιτέχνη, την εποχή, την ιστορία. Προσπαθούμε να βρούμε το «σωστό» νόημα. Κι όταν δεν το βρίσκουμε, ίσως σκεφτούμε πως κάτι δεν καταλάβαμε.

Αλλά μήπως έχουμε ξεκινήσει από λάθος ερώτηση;

Μήπως ένα έργο τέχνης δεν είναι πάντα κάτι που πρέπει να λύσουμε;

Ίσως υπάρχουν έργα που δεν δημιουργήθηκαν για να μας δώσουν μια απάντηση, αλλά για να μας κάνουν να σταθούμε για λίγο απέναντί τους και να αναρωτηθούμε.

Η τέχνη δεν μιλά πάντα με καθαρές προτάσεις. Μπορεί να μιλήσει με ένα χρώμα, μια κίνηση, ένα βλέμμα, μια σιωπή. Μπορεί να μας δημιουργήσει μια αίσθηση που δυσκολευόμαστε να εξηγήσουμε.

Και τότε συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον.

Ένα έργο μπορεί να έχει δημιουργηθεί από τον καλλιτέχνη με μια συγκεκριμένη σκέψη, αλλά να γεννήσει στον θεατή μια εντελώς διαφορετική ιστορία.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο René Magritte και το έργο του «Η Προδοσία των Εικόνων» του 1929. Βλέπουμε μια ζωγραφισμένη πίπα και ακριβώς από κάτω διαβάζουμε τη φράση «Ceci n’est pas une pipe» — «Αυτό δεν είναι πίπα».

Και αμέσως γεννιέται ένα ερώτημα: Μα πώς γίνεται να μην είναι πίπα, αφού βλέπω μια πίπα;

Κι όμως, ο Magritte μάς οδηγεί ακριβώς εκεί.

Αυτό που βλέπουμε στον καμβά δεν είναι μια πραγματική πίπα. Είναι η εικόνα μιας πίπας. Δεν μπορούμε να την κρατήσουμε, να τη γεμίσουμε καπνό ή να τη χρησιμοποιήσουμε. Η ζωγραφική μάς δείχνει ένα αντικείμενο, αλλά δεν είναι το ίδιο το αντικείμενο.

Μια τόσο απλή εικόνα καταφέρνει λοιπόν να μας σταματήσει και να μας κάνει να αμφισβητήσουμε κάτι που θεωρούσαμε αυτονόητο.

Και κάπου εδώ βρίσκεται η δύναμη της τέχνης.

Δεν μας λέει πάντα «αυτό σημαίνει αυτό».

Μερικές φορές μας λέει: «Κοίτα ξανά.»

Ο καλλιτέχνης μπορεί να έχει μια συγκεκριμένη σκέψη όταν δημιουργεί ένα έργο. Όμως ο θεατής φέρνει μαζί του τη δική του ιστορία.

Τις αναμνήσεις του.

Τις χαρές του.

Τις απώλειές του.

Τους φόβους και τις επιθυμίες του.

Κι έτσι, όταν συναντά ένα έργο τέχνης, δεν συναντά μόνο τον κόσμο του καλλιτέχνη.

Συναντά και λίγο από τον δικό του.

Ίσως γι’ αυτό ένα έργο που κάποτε δεν μας έλεγε τίποτα μπορεί, χρόνια αργότερα, να μας συγκινήσει.

Ο πίνακας μπορεί να βρίσκεται ακριβώς εκεί που ήταν.

Εμείς όμως δεν είμαστε πια οι ίδιοι.

Έχουμε αλλάξει ηλικία, εμπειρίες, σχέσεις, απώλειες, όνειρα. Και ξαφνικά μια εικόνα που κάποτε προσπεράσαμε αποκτά ένα νόημα που δεν μπορούσαμε τότε να δούμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ερμηνεία είναι αυθαίρετη ή ότι η γνώση δεν έχει σημασία. Η ιστορία του έργου, η εποχή, οι προθέσεις του καλλιτέχνη και το καλλιτεχνικό πλαίσιο μπορούν να μας βοηθήσουν να το προσεγγίσουμε βαθύτερα.

Αλλά η γνώση δεν χρειάζεται να κλείνει την πόρτα της προσωπικής μας ματιάς.

Μπορεί να την ανοίγει.

Να μας δίνει περισσότερα εργαλεία για να παρατηρήσουμε.

Και ίσως εδώ βρίσκεται μια από τις πιο όμορφες αντιφάσεις της τέχνης: όσο περισσότερο μαθαίνουμε γι’ αυτήν, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε ότι δεν μπορούμε να την εξαντλήσουμε σε μία μόνο εξήγηση.

Υπάρχουν έργα που τα καταλαβαίνουμε αμέσως.

Υπάρχουν άλλα που χρειάζονται χρόνο.

Και υπάρχουν κι εκείνα που ίσως δεν θα καταλάβουμε ποτέ πλήρως.

Και αυτό δεν είναι αποτυχία.

Μπορούμε απλώς να τα αφήσουμε να υπάρχουν μέσα μας σαν ένα ερώτημα.

Στην καθημερινότητά μας έχουμε συνηθίσει να αναζητούμε γρήγορες απαντήσεις. Η τέχνη, όμως, μπορεί να μας προσφέρει κάτι διαφορετικό: την ευκαιρία να σταθούμε για λίγο χωρίς να ξέρουμε.

Να κοιτάξουμε.

Να αμφιβάλλουμε.

Να αλλάξουμε γνώμη.

Να πούμε «δεν ξέρω ακόμη».

Και αυτή η μικρή φράση μπορεί να είναι πολύτιμη.

Γιατί ίσως η τέχνη δεν χρειάζεται πάντα να μας εξηγεί τον κόσμο.

Μερικές φορές αρκεί να μας κάνει να τον κοιτάξουμε ξανά.

Να δούμε ένα γνώριμο πράγμα διαφορετικά. Να προσέξουμε μια λεπτομέρεια που μέχρι χθες δεν βλέπαμε. Να αισθανθούμε κάτι που δεν είχαμε προσέξει μέσα μας.

Γι’ αυτό, την επόμενη φορά που θα σταθούμε μπροστά σε ένα έργο και θα σκεφτούμε «δεν το καταλαβαίνω», ίσως αξίζει να μη φύγουμε αμέσως.

Ας του δώσουμε λίγο χρόνο.

Και ας ρωτήσουμε τον εαυτό μας όχι μόνο «τι σημαίνει;», αλλά και:

«Τι σημαίνει για μένα;»

Ίσως εκεί να αρχίζει μια διαφορετική σχέση με την τέχνη.

Και ίσως αυτό είναι που αγαπώ περισσότερο στην τέχνη.

Ότι δεν μου ζητά πάντα να καταλάβω.

Μου επιτρέπει απλώς να σταθώ απέναντί της, να την κοιτάξω και να νιώσω. Να αφήσω μια εικόνα να μου θυμίσει κάτι, να με συγκινήσει ή ακόμη και να με μπερδέψει.

Κάποιες φορές μπορεί να φύγω από έναν πίνακα χωρίς να έχω βρει καμία απάντηση. Και ίσως τελικά να μην πειράζει.

Γιατί όσο περισσότερο ασχολούμαι με την τέχνη, τόσο περισσότερο πιστεύω πως δεν είναι ανάγκη να εξηγούνται όλα. Υπάρχουν έργα που θέλω να τα καταλάβω και άλλα που θέλω απλώς να τα αισθανθώ.

Ίσως αυτό να σημαίνει για μένα «βλέπω πέρα από την εικόνα».

Να μην ψάχνω πάντα τι θέλει να μου πει ο καλλιτέχνης, αλλά να ακούω και αυτό που ξυπνά μέσα μου.

Και την επόμενη φορά που θα σταθώ μπροστά σε ένα έργο και δεν θα έχω απάντηση, δεν θα βιαστώ να φύγω.

Θα μείνω λίγο ακόμη.

Γιατί μπορεί τελικά η τέχνη να μην ήρθε για να μου δώσει μια απάντηση.

Μπορεί να ήρθε απλώς για να μου κάνει μια ερώτηση.

Και ίσως κάποιες από τις πιο όμορφες συναντήσεις μας με την τέχνη να αρχίζουν ακριβώς εκεί: εκεί που τελειώνουν οι βέβαιες απαντήσεις.