Οι διαδηλώσεις που ξεσπούν επανειλημμένα στο Ιράν δεν μπορούν να ιδωθούν ούτε ως στιγμιαίες κοινωνικές εκρήξεις ούτε ως απλές εσωτερικές αναταραχές. Αποτελούν την πολιτική έκφραση μιας βαθιάς ιστορικής διάψευσης: της απόστασης ανάμεσα σε μια εξουσία που νομιμοποιήθηκε στο όνομα της δικαιοσύνης και σε ένα καθεστώς που, στην πράξη, οικοδόμησε μια συστηματική δομή αυταρχισμού.
Το ιρανικό καθεστώς ανήλθε στην εξουσία επικαλούμενο την αποκατάσταση των αδικιών, την απελευθέρωση των καταπιεσμένων και την ηθική αναγέννηση της κοινωνίας. Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι όταν η εξουσία δεν ελέγχεται από δημοκρατικούς θεσμούς, όταν δεν υπόκειται σε λογοδοσία και όταν δεν επιδέχεται αμφισβήτηση, τότε ακόμη και τα πιο «δίκαια» αφηγήματα μετατρέπονται σε
ιδεολογικά άλλοθι καταπίεσης. Η απουσία δημοκρατίας δεν γεννά απλώς αδικία· γεννά καθεστώτα που φοβούνται την ίδια την κοινωνία.
Οι διαδηλώσεις στο Ιράν είναι αποτέλεσμα δεκαετιών συστηματικής στέρησης θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση, στη συμμετοχή στα κοινά, στην αυτοδιάθεση του σώματος και της σκέψης έχει μετατραπεί σε προνόμιο και όχι σε καθολική αξία. Η διαφωνία ποινικοποιείται, η ειρηνική διαμαρτυρία αντιμετωπίζεται ως απειλή και το κράτος ασκεί βία όχι για να προστατεύσει την κοινωνία, αλλά για να προστατευθεί από αυτήν. Η συστηματική αυτή καταστολή δεν αποτελεί υποκειμενική εκτίμηση, αλλά έχει επανειλημμένα καταγραφεί από διεθνείς θεσμούς και μηχανισμούς παρακολούθησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ιδιαίτερη πολιτική σημασία έχει το γεγονός ότι η καταστολή στοχεύει συστηματικά γυναίκες και νέους. Το σώμα της γυναίκας μετατρέπεται σε πεδίο εξουσίας και ελέγχου, ενώ η νεολαία αντιμετωπίζεται ως επικίνδυνη όχι επειδή κρατά όπλα, αλλά επειδή φέρει το μέλλον. Όταν ένα καθεστώς φοβάται την καθημερινή ελευθερία, τότε αποκαλύπτει τη δομική του ανασφάλεια.
Οι διαδηλωτές δεν διεκδικούν απλώς θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Διεκδικούν αξιοπρέπεια. Διεκδικούν το δικαίωμα να μην ζουν ως ύποπτοι μέσα στην ίδια τους τη χώρα. Και το τίμημα αυτής της διεκδίκησης είναι βαρύ: συλλήψεις, πολύχρονες φυλακίσεις, αναγκαστικές ομολογίες, βασανιστήρια, εκτελέσεις και εξαφανίσεις.
Πρόκειται για μια μορφή πολιτικής εξόντωσης που εφαρμόζεται στο όνομα της «τάξης» και της «σταθερότητας».
Ωστόσο, το δράμα του ιρανικού λαού δεν περιορίζεται στην εσωτερική καταπίεση. Οι λαοί σήμερα βρίσκονται παγιδευμένοι ανάμεσα σε δύο εξουσίες: από τη μία τα αυταρχικά καθεστώτα που καταστέλλουν στο όνομα της ιδεολογίας ή της ασφάλειας, και από την άλλη τα μεγάλα διεθνή συμφέροντα που επικαλούνται τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα επιλεκτικά, μόνο όταν αυτά δεν συγκρούονται με γεωπολιτικές και οικονομικές στρατηγικές.
Η διεθνής κοινότητα συχνά προκρίνει τη «σταθερότητα» έναντι της ελευθερίας. Όμως η σταθερότητα που βασίζεται στον φόβο δεν είναι ειρήνη· είναι παρατεταμένη βία με θεσμικό πρόσωπο. Την ίδια στιγμή που η καταστολή καταγγέλλεται ρητορικά, διατηρούνται ή επαναδιαπραγματεύονται πολιτικές, οικονομικές και στρατηγικές σχέσεις στο όνομα της ισορροπίας και της ασφάλειας. Η διεθνής ανοχή απέναντι σε τέτοια καθεστώτα δεν είναι τυχαία, αλλά συνδέεται με παγκόσμιους μηχανισμούς ισχύος, όπως το πετροδολάριο, που καθιστούν την ενέργεια, το νόμισμα και τη γεωπολιτική αλληλένδετα, μετατρέποντας συχνά τη δημοκρατία σε διαπραγματεύσιμο μέγεθος και την καταπίεση σε ανεκτή «σταθερότητα». Έτσι, οι λαοί εγκλωβίζονται ανάμεσα στη δικτατορία που τους καταπιέζει και στη διεθνή τάξη που τους εργαλειοποιεί. Ανάμεσα, δηλαδή, στη μία δικτατορία και στην άλλη.
Κατά τη γνώμη μου, αυτό αποτελεί ένα από τα κεντρικά πολιτικά αδιέξοδα της εποχής μας. Η δημοκρατία δεν μπορεί να αναστέλλεται στο όνομα της ειρήνης, ούτε η ειρήνη να χρησιμοποιείται ως πρόσχημα ανοχής της καταπίεσης. Μόνο κοινωνίες ελεύθερες, με πολιτική συμμετοχή και σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, μπορούν να θεμελιώσουν διαρκή ειρήνη.
Οι διαδηλώσεις στο Ιράν δεν είναι περιφερειακό ζήτημα. Είναι παγκόσμια υπενθύμιση ότι η ελευθερία παραμένει το πιο επικίνδυνο αίτημα για κάθε αυταρχική εξουσία. Και ότι η σιωπή απέναντι στην καταπίεση δεν είναι ουδετερότητα, αλλά πολιτική επιλογή.
Αυτό το άρθρο δεν αφορά μόνο το Ιράν. Αφορά όλους τους λαούς που ζουν εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε αυταρχικά καθεστώτα εσωτερικά και σε υπερεθνικά συμφέροντα εξωτερικά. Λαούς που καλούνται να επιλέξουν όχι ανάμεσα στην ελευθερία και την ασφάλεια, αλλά ανάμεσα στη μία μορφή καταπίεσης και στηνάλλη.
Η δημοκρατία δεν είναι διαπραγματεύσιμη, ούτε αναστέλλεται στο όνομα της «σταθερότητας». Η ειρήνη χωρίς δικαιώματα δεν είναι ειρήνη, αλλά σιωπηλή βία.
Και κανένα καθεστώς, καμία συμμαχία, καμία γεωπολιτική σκοπιμότητα δεν νομιμοποιείται όταν συνθλίβει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Οι λαοί δεν χρειάζονται σωτήρες· χρειάζονται φωνή, χώρο και δικαίωμα επιλογής. Όσο αυτά τους στερούνται, η αντίσταση δεν είναι απειλή για τη δημοκρατία — είναι η τελευταία της μορφή.
Παναγιώτα Μπλέτα – Συγγραφέας, Διανοήτρια
12.1.2026
