-1 TRANSITION ΤΗΣ ΚΑΡΙΝΑΣ ΒΕΡΔΗ
Μια αναλυτική προσέγγιση
Γράφει:
Η Αργυρώ Γερ. Χατζηπαναγιώτου
Εκπαιδευτικός-Συγγραφέας-Ερευνήτρια
ΜΑ Λογοτεχνίας (Μεθοδολογία και έρευνα) του Uned Μαδρίτης
Η ποιητική συλλογή της Καρίνας Βέρδη αποτελείται από 75 ποιήματα τα οποία περιγράφουν και παρουσιάζουν καταστάσεις της ζωής μ’ έναν ιδιαίτερο ποιητικό λόγο που ξαφνιάζει τον αναγνώστη.
Έχει τον τίτλο -1 Transition Μια διλογία της Μετάβασης, εκδ. Άπαρσις, 2024
Αλήθεια για ποια μετάβαση μιλάει η ποιήτρια; Γράφει για μια απλή μετακίνηση από έναν τόπο σε έναν άλλον; Ή για μια εξέλιξη ή αλλαγή που οδηγεί σε κάτι νέο; Η απάντηση στα ερωτήματα βρίσκεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου.
Η συλλογή ποιημάτων -1 Transition. Παρουσιάζει, όπως μας προαναγγέλλει η ποιήτρια στο οπισθόφυλλο του βιβλίου, τον άνθρωπο ως κοινωνικό ον που κινείται σε διάφορους χώρους βιώνοντας καταστάσεις που τον προετοιμάζουν για επερχόμενες κοινωνικο-πολιτικές ανακατατάξεις και αλλαγές.
Τα ποιήματα δεν είναι τοποθετημένα τυχαία, αλλά αποτελούν μία αλληλουχία θεματικών ενοτήτων που παρουσιάζουν και περιγράφουν, γεγονότα και καταστάσεις που βιώνει ο άνθρωπος στο κοινωνικό γίγνεσθαι, με ιδιότυπο συμβολιστικό και υπερρεαλιστικό ποιητικό λόγο.
Ως προς τη μορφή και τον χαρακτήρα των ποιημάτων μπορούμε να πούμε ότι η ποιητική συλλογή δεν ανήκει στην Παραδοσιακή Ποίηση καθώς τα ποιήματα είναι σε ελεύθερο στίχο, στα περισσότερα υπάρχει έλλειψη στροφών, τολμηρή γλώσσα και είναι κατανεμημένα σε θεματικές ενότητες που κάθε μία από αυτές τις ενότητες εισάγεται με ένα πεζό ποίημα ή Χαϊκού.
Στο εισαγωγικό πεζό-ποίημα της 1ης ενότητας η ποιήτρια εξηγεί τον λόγο που γράφουμε:
Επειδή τα πράγματα είναι τρομερά –γι’ αυτό γράφουμε, λέει ο πρώτος στίχος, και ο τελευταίος: Γι’ αυτό γράφουμε. Για να ξαναφτιάξουμε τα πράγματα. Οι ενδιάμεσοι στίχοι είναι η ζωή που πρέπει να πάρει στα χέρια του ο άνθρωπος αποβάλλοντας τον τρόμο και ατενίζοντας την ομορφιά της.
Ενότητα 1η :
Η πρώτη ενότητα (σ.σ. 7-21) περιλαμβάνει ποιήματα 9 ποιήματα που καταγγέλλουν τον καπιταλισμό και την υπερτεχνολογία που δημιουργούν εξαρτήσεις και κοινωνικά αδιέξοδα. Ενδεικτικά θα αναφέρω 2. Το πρώτο ποίημα της συλλογής και της ενότητας με τίτλο Roof Garden (σ. 9) παρουσιάζει ένα σουρεαλιστικό εργασιακό περιβάλλον όπου ο άνθρωπος ως θύμα ενδίδει εκουσίως σε καταστάσεις επικίνδυνες:
Roof Garden
Έκανα πολύ κόπο να ανέβω στο πάρτυ
Αλλά εκεί ένας πύθωνας χόρευε καρσιλαμά
(…)
Κι ο Γενικός Διευθυντής έβγαζε λόγο
Φορώντας το σήμα Δεινοσαύρου της Εταιρείας
(…)
Δεν κατάλαβα πως βρέθηκα στο κρεβάτι μαζί τους
Φευ! ήταν πλέον αργά
Σε αυτή την υπερρεαλιστική απεικόνιση σημαντική θέση έχουν δύο λέξεις-σύμβολα: πύθωνας και δεινόσαυρος. Δύο ζώα που, ο μεν πύθωνας συμβολίζει το χάος και τις αρχέγονες χθόνιες δυνάμεις του σκότους, ο δε δεινόσαυρος την κυριαρχία και τη θηριώδη δύναμη. Επομένως, ο μη συνειδητοποιημένος άνθρωπος σε ένα τέτοιο δυστοπικό περιβάλλον μπορεί να χαθεί…
Στο ποίημα Η τροπή των πραγμάτων (σ. 16) ο άνθρωπος ζει σε μια υπερτεχνολογική καταναλωτική κοινωνία που τον μετατρέπει σε ένα κοινωνικό ον με ημιτελή προσωπικότητα που καταλήγει να μισήσει τον ίδιο του τον εαυτό. Στο ποίημα αυτό η ποιήτρια παίζει με δύο σχεδόν ομόηχες λέξεις: το ουσιαστικό μίσος δηλ. το συναίσθημα εχθρότητας και το επίθετο μισός που είναι το ένα από τα δύο ίσα τμήματα ενός συνόλου :
Η τροπή των πραγμάτων
Είσαι μισόλογο που βγήκε από μισή καρδιά
(…)
Μισοκοιμισμένος από την τηλεόραση
Μισείς τον κόσμο
Μισείς το άλλο σου μισό
(…)
Περνάς τη μισή ζωή σου στα δίκτυα
Και στις εφαρμογές για μισοφόρια μισοτιμής
Η 2η ενότητα (σ.σ. 23-35) το εισαγωγικό ποίημα μας δίνει την πληροφορία ότι τα 10 ποιήματα που θα ακολουθήσουν θα έχουν ως θέμα τη γυναίκα και τον κόσμο που την περιβάλλει.
Κάποια μέρα ένα διαστημόπλοιο
Θα πάρει μαζί του όλες τις νοικοκυρές της επαρχίας
Περιγράφει με υπερρεαλιστική διάθεση εικόνες της καθημερινότητας δημιουργώντας σουρεαλιστικές απεικονίσεις καθώς συνδυάζονται λέξεις με εικόνες που δεν έχουν καμία λογική σύνδεση μεταξύ τους. Ο σουρεαλισμός κατά τον Breton είναι μία αναθεώρηση του ορισμού της πραγματικότητας: απεικονίσεις παράδοξες και ονειρικές με σκοπό την αλλαγή της αντίληψης για τον κόσμο που μας περιβάλλει και κατ’ επέκταση την αλλαγή του ίδιου του κόσμου. Μεταξύ άλλων, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ποίημα Υγρό πιάτων (σ. 24)
Υγρό πιάτων
Το ουράνιο τόξο φάνηκε
Στο αλουμίνιο του νεροχύτη
Όταν απίθωσε πάνω του το υγρό πιάτων τα πιο τρελά του όνειρα
Ή το ποίημα (σ.35)
Επιστροφή στα σκληρά περιγράμματα
Το πλυντήριο κατάπιε τις αναμνήσεις
Τα ενδύματα βγήκαν καθαρά και αμνήμονα
Δε μυρίζουν πια το λεμονόδασος
Η 3η ενότητα (σ.σ. 36-42)αποτελείται από 6 ποιήματα. Το εισαγωγικό 1ο Χαϊκού μας δείχνει την ερωτική διάθεση της ποιήτριας, εκφράζοντας την επιθυμία να γίνει η Μούσα του ερωτικού συντρόφου:
Μούσα να γίνω
Στο μυαλό σου να βρεθώ
Πέταγμα φωτιάς
Κατά μία ευχάριστη σύμπτωση βάζοντας τους τίτλους των 6 ποιημάτων στη σειρά δημιουργείται μια ποιητική σύνθεση:
Δώδεκα –τα κείμενά σου
Πάθος
Αυτό που μ’ αρέσει σε σένα
Έξαλλη ματαίωση
Εκδοχή
Ο μύθος των κύκλων
Χαρακτηριστικά ποιήματα αυτής της ενότητας είναι το Πάθος και Αυτό που μ’ αρέσει σε σένα τα οποία βρίσκονται αντικριστά στις σελίδες 38 και 39 αντιστοίχως:
Πάθος
(…)
Και το πάθος θέλει όρια για να ζήσει
Έτσι κάνει τη γυμναστική του
Χτυπώντας πάνω στους τοίχους των ορίων
Γίνεται δυνατό
Και το ποίημα Αυτό που μ’ αρέσει σε σένα που έχει κάτι από τον Λόρκα και την ποιητική συλλογή Ποιητής στη Νέα Υόρκη(Poeta en Nueva York). Μόνο που στα ποιήματα του Λόρκα το περιβάλλον της πόλης της Νέας Υόρκης είναι τρομαχτικό. Όπως για παράδειγμα στο ποίημα Πόλη χωρίς ύπνο: εκεί κανείς δεν κοιμάται και τα ζωηρά Ιγουάνα θα έρθουν να δαγκώσουν όσους αγρυπνούν:
Πόλη χωρίς ύπνο1
(Νυκτωδία της γέφυρας του Μπρούκλιν)
Δεν κοιμάται κανείς στον ουρανό. Κανείς, κανείς.
Δεν κοιμάται κανείς.
(…)
Θα έρθουν τα ζωηρά ιγουάνα να δαγκώσουν όσους δεν κοιμούνται
Ενώ, αντιθέτως, στο ποίημα της Βέρδη αναδύεται η ελκυστική ευωδία του αγαπημένου προσώπου που ξυπνά στη Νέα Υόρκη:
Αυτό που μ’ αρέσει σε σένα
Ξυπνώντας στη Νέα Υόρκη
Μυρίζεις πούδρα
Αυτό που μ΄ αρέσει σε σένα (…)
Η 4η ενότητα (σ.σ. 43-51) έχει 8 ποιήματα. Το εισαγωγικό 2ο χαϊκού περιγράφει μια ηλιόλουστη μέρα.
Πρωινή αχλή
Τις παρυφές του χιονιού
Λιώνει ο ήλιος
Ο ποιητικός λόγος γίνεται φυσιολατρικός δημιουργώντας εικόνες δυναμικές με τη χρήση αντικειμένων ή πλασμάτων-συμβόλων:
Βότσαλο
Ένα βότσαλο αναδύεται στην άκρη του ποταμού
Πάνω του περνά ο καιρός
Είναι αδιάβλητο και συμπαγές
Όταν άλλα κύματα θα ‘ρθουν
αυτό θα τα υποδεχτεί απλώς
μετακινούμενο
λίγο
Αν δούμε το ποίημα από την οπτική του λογοτεχνικού ρεύματος του Συμβολισμού το βότσαλο είναι το αντικείμενο που χρησιμοποιεί η ποιήτρια για να εκφράσει την ιδέα του αδιάβλητου, του συμπαγούς που αντέχει τις φουρτούνες και τις καταιγίδες.
Ή το γεράκι στο ομώνυμο ποίημα Γεράκι που είναι το σύμβολο της σοφίας, της ευφορίας, της αφθονίας, έχει ψυχή από στάχια που το στάχυ συνδέεται με τους κύκλους της φύσης και είναι σύμβολο της ευημερίας και της γονιμότητας.
Γεράκι
(…)
Η ψυχή μου έχει στάχυα
Και προαιώνια σοφία
Μην κοιτάτε το απαλό μου μπούστο
Είμαι το γεράκι των κορφών
(…)
Στην 5η και τελευταία ενότητα το ποιητικό τοπίο αρχίζει να γίνεται
τρομαχτικό. Αποτελείται από 17 ποιήματα που προετοιμάζουν τον
άνθρωπο για την επερχόμενη Μετάβαση, Transition
Το 3ο εισαγωγικό χαϊκού μας προειδοποιεί για τα επερχόμενα.
Νέοι και γέροι
Χορεύουν αντικριστά
Σε θανάτου γη
Με κυρίαρχο στοιχείο την πανδημία, τον θάνατο και τις κραυγές διαμαρτυρίας μέσα από ποιήματα που ανήκουν στο είδος της λεγόμενης «ποιητικής τεκμηρίωσης» ή document poem ο ποιητικός λόγος γίνεται καταγγελτικός καθώς είναι η φωνή του αθώου θύματος μιας κακοποίησης ή ενός δυστυχήματος.
Μέσω του ποιήματος Την Τρίτη στον Λίβανο γίνεται γνωστή στον αναγνώστη η ιστορία ενός κοριτσιού που έχασε τη ζωή του λόγω ξυλοδαρμού
Την Τρίτη στον Λίβανο
Ένα κορίτσι από τη Συρία πέθανε
Την Τρίτη στον Λίβανο
(…)
Καθώς ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από τον πατέρα της
(…)
Την Τρίτη
Μια νύχτα με πανσέληνο στον Λίβανο
Στο ποίημα Υποδήματα χρώματος ροζ ένα κορίτσι αγνώστων στοιχείων χάνει άδοξα τη ζωή του.
Ο στόχος των ποιημάτων αυτών είναι με τη δύναμη της ποίησης να ακουστεί μια νέα διάσταση της αλήθειας προκαλώντας δράση ή αμφισβήτηση.
Τη διαμαρτυρία-καταγγελία άδικων θανάτων γυναικών συμπληρώνει το ποίημα Ο φράκτης που δεν κρύβει το φως το οποίο είναι αφιερωμένο στη μνήμη μιας Χιλιανής ηθοποιού του δρόμου, της Λα Μίμο, της Ντανιέλα Καράσκο που το 2019 συνελήφθη από την αστυνομία της Χιλής, κατά τη διάρκεια μιας συγκέντρωσης διαμαρτυρίας, και μετά από μερικές μέρες βρέθηκε φρικτά κακοποιημένη, κρεμασμένη σ’ ένα δένδρο. Ο θάνατός της αποδόθηκε, από τις αρχές, σε αυτοκτονία.
Ο φράχτης που δεν κρύβει το φως
Και εδώ θα σας παρουσιάσουμε…
το μεγαλύτερο έργο της καλλιτέχνιδας!
Λέγεται: Κρεμάω τη σάρκα μου όπως θα άφηνα το παλτό μου
Να έτσι πρόχειρα
Για να ζωγραφίσω στον δρόμο
Έτσι παρουσιάζουν πως τάχα αυτοκτόνησα
(…)
Στίχοι δυνατοί που αποτυπώνουν με σαρκασμό τον φρικτό τρόπο με τον οποίο έχασε τη ζωή της η άτυχη Ντανιέλα Καράσκο, η Λα Μίμο.
Στο τελευταίο ποίημα με τον τίτλο Transition η ποιήτρια προσωποποιεί την ελπίδα λέγοντας:
Η ελπίδα είναι μια κόρη στο απέναντι μπαλκόνι που πίνει νερό
ενώ εσύ ξεροκαταπίνεις από δίψα
(…)
Μετά παίζει κρυφτούλι που της αρέσει πολύ»
Στο τέλος την παρατάς και προχωράς καταπάνω στους δαίμονες
Απρόσμενα αισθάνεσαι δυνατός
Κάτι ξεκλειδώθηκε μέσα σου που σε τροφοδοτεί
Δημιουργείται στο μυαλό σου ένα νέο λογισμικό
αυτό λέγεται transition
Η μετάβαση, λοιπόν έχει να κάνει με την ανανέωση του τρόπου σκέψης.
Η προτροπή αυτή της ποιήτριας θυμίζει την προτροπή του Breton που στο μανιφέστο του για τον υπερρεαλισμό στην ποίηση είχε πει:
«Παρατείστε τα όλα (…) Παρατείστε τη γυναίκα σας, παρατείστε τη φίλη σας, παρατείστε τις ελπίδες και τους φόβους σας, παρατείστε τα παιδιά σας στο δάσος, παρατείστε το γάμο για να πάτε για πουρνάρια. Παρατείστε στην ανάγκη την άνετη ζωή σας, παρατείστε ό,τι σας δίνουν για μια θέση με μέλλον. Πάρτε τους δρόμους…»
Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι η ποιητική συλλογή -1 Transition μας παρουσιάζει έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία και ο άνθρωπος, ως κοινωνικό ον, για να μπορέσει να ανταπεξέλθει πρέπει να σταματήσει να πιστεύει στις φρούδες ελπίδες, να δώσει γροθιά στο μαχαίρι και να πάρει τη ζωή του στα χέρια του, να ξεκλειδώσει το νου του και τότε θα δει τα πράγματα με τα μάτια του ανανεωμένου του εαυτού συνεχίζοντας την πορεία του. Αυτό άλλωστε συμβολίζει και η μορφή του ρινόκερου που κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου, καθώς ο ρινόκερος είναι σύμβολο της δύναμη, της επιθετικότητας και της πορείας προς τα εμπρός.
Από το Roof Garden το πρώτο ποίημα πάμε στον Βήτα ένα πεζό κείμενο στη 1η ενότητα που «αφάνισε τον Μεγαλόσχημο» αλλά «πολύ γρήγορα τον Μεγαλόσχημο διαδέχτηκε κάποιος άλλος. Χειρότερος, πιο μισητός».
Στην Κάθοδο το δεύτερο πεζό ποίημα της 5ης ενότητας μιλά για την κάθοδο στους ασφόδελους λειμώνες, για τον θάνατο που πλανιέται τριγύρω, για να φθάσουμε στο ποίημα Transition και στην αναγέννηση του νου.
Γιατί όπως μας λέει η ποιήτρια στο ποίημα της 3ης ενότητας Ο μύθος των κύκλων, οι κύκλοι δεν κλείνουν
Οι κύκλοι δεν κλείνουν
Μπορεί να είναι ανενεργοί
(…)
Μπορεί να φεύγουμε με ένα σάλτο από μέσα τους
Όμως δεν κλείνουν
οι κύκλοι είναι μύθος
είναι σκέψεις των ανθρώπων για να διαχειρίζονται το χάος
Με ενδιάμεσους σταθμούς άλλοτε φωτεινούς, άλλοτε σκοτεινούς και δυστοπικούς, η ποιήτρια αποτυπώνει την πορεία και τα πάθη του ανθρώπου, που ζει και κινείται στο κοινωνικό περιβάλλον βιώνοντας καταστάσεις δύσκολες.
Χρησιμοποιεί τον σαρκασμό και τη λεπτή ειρωνεία για να περιγράψει γεγονότα ή για να δημιουργήσει εικόνες με λεξιλόγιο από το φυτικό και ζωικό βασίλειο και από τον κόσμο της πληροφορικής και του διαδικτύου:
Transition
(…)
Κάτι ξεκλειδώθηκε μέσα σου που σε τροφοδοτεί
Δημιουργείται στο μυαλό σου ένα νέο λογισμικό
Η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι ρέουσα, καταιγιστική, στιβαρή, δυναμική με συμβολισμούς και σχήματα λόγου που ξαφνιάζουν ίσως τον αναγνώστη αλλά δημιουργούν ωραίες υπερρεαλιστικές εικόνες:
Βλέπεις;
Ο φτερωτός μου σύμμαχος φέρνει μια τελεία
Και το πρωί
Ένα δυνατό κεφάλαιο –Εγώ–
Θα πετάξω
Προς τις ξεκάθαρες ολότητες
Από το ποίημα Ο Ήλιος πάνω απ’ τον λόφο
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ελληνόγλωσση
Βέρδη, Καρίνα, -1 Transition. Μια διλ
λογία της Μετάβασης, Άπαρσις, 2024
Bigsby, W.E.C, Νταντά και Σουρεαλισμός, μτφ. Ελένη Μοσχονά, Ερμής, Αθήνα, 1989
Δημητρούλια, Τιτίκα, «Υπερρεαλισμός/Λογοτεχνία», Περ. Σύγχρονα Θέματα, τχ 118-19 (Ιουλ.-Δεκ. 2012), 20-21
Καμπισιούλης, Θανάσης, «Αυτό που κρύβει ένας Δεινόσαυρος» https://palmosnews.gr/83323/arthrografia-sinentefkseis/afto-pou-krivei-enas-rinokeros-grafei-o-thanasis-kampisioulis/
Λεξικό Τριανταφυλλίδη, https://www.greek-language.gr/greekLang/index.html
Παναγιωτίδης, Γιώργος, «Ο συμβολισμός-Τα σύμβολα ως δομικό υλικό της λογοτεχνίας», https://www.academia.edu/35586471/
Σιαφλέκης, Ζ., Από τη νύχτα των αστραπών στο ποίημα-γεγονός. Συγκριτική ανάγνωση Ελλήνων και Γάλλων υπερρεαλιστών, Επικαιρότητα, Αθήνα, 1989
Ξενόγλωσση
García Lorca, Federico, Poeta en Nueva York, Lianto por Ignacio Sánchez Mejías,
Diván Del Taramit, Espasa Calpes, Madrid, 1975
Marval, Valentina De, “La causa de muerte de Daniela Carasco se invstiga como suicidio y no violación ni tortura”, https://factual.afp.com/la-causa-de-muerte-de-daniela-carrasco-se-investiga-como-suicidio-y-no-violacion-ni-tortura
Wazzan, Suzanne, A., The Genre of Documentary Poetry in some selectet Samples of Contemporary Poetry: A Critical Approach https://tpls.academypublication.com/index.php/tpls/article/view/6102
