(Μια διαδρομή έκφρασης με επίκεντρο την πρώτη παγκοσμίως έκδοση συλλογής παιδικών παραμυθιών μέχρι την εισαγωγή των παιδικών εκδόσεων στην Ελλάδα και την προσωπική μου προσέγγιση σε αυτό.) Σημείωμα της Μαρίνας Πετρή
Ο άνθρωπος είναι το μόνο είδος της γης που έχει την ιδιότητα της θέλησης να αφήσει τα ίχνη της ιστορίας του ή να τα αναζητήσει. Όσο ποιο μακρινό είναι το παρελθόν οι διάφορες καταγραφές του μαζί με την προσωπική οπτική γωνία του καταγραφές της ιστορίας θα την φέρει στο σήμερα στην μορφή του μύθου και της παραμυθίας. Η γλώσσα και κατ’ επέκταση και ο γραπτός λόγος έρχονται δεύτερα από την καταγραφή που μας δίνει η εικόνα , αν και αργότερα ο λόγος θα επικρατήσει θα διασώσει την γνώση ή θα μπορέσει να είναι αυτό που θα διαμορφώσει την συλλογική συνείδηση με θετικά ή και αρνητικά αποτελέσματα όπως στην πολιτική σκηνή. Η συνύπαρξη εικόνας και λόγου θα δημιουργηθεί σταδιακά με ποικίλους τρόπους.
Η πρώτη εικονογράφηση ιστορίας εμφανίζεται πριν τη γραφή, όπως ο χορός πριν το θέατρο και δεν είναι άλλο από τις γνωστές σε όλους μας βραχογραφίες. Τα υλικά της φύσης, ασβεστοποιημένα τριμμένα οστά, κόκκινη ώχρα, αιματίτης , μαύρο κάρβουνο καφέ, λαζουρίτης, χαλκός και διαφορά ακατέργαστα υλικά εκδηλώνουν πάνω σε πέτρα την αποθέωση της παρά- πυθίας των κατορθωμάτων του ανθρώπου για την επιβίωσή του και τις παρατηρήσεις του όπως σκηνές από κυνήγι, κινήσεις αστερισμών κ.λπ. χωρίς λόγια.
Έκτοτε, εικαστικές εικονογραφήσεις συνεχίζουν να αποτυπώνονται γλυπτικά και ζωγραφικά σε απλές, πολύπλοκες ή παρατιθέμενες συνθέσεις μνημείων και καθημερινών αντικειμένων. Τέτοια είναι ο κροκοσυλλέκτριες της Σαντορίνης όπου δείχνει την διαδοχή σκηνών από την συλλογή των κρόκων από κορίτσια ( άνθη ) το πέρασμα -στάδιο μύησής στην εφηβείας και το τέλος αυτής της τελετής με την προσφορά τους στην Άγρια Μητέρα Θεά- Φύση, τα Ταυροκαθάρψια της Κρήτης, τις Γιγαντομαχίες στη ζωοφόρο του Παρθενώνα, τα καρέ καρέ στιγμιότυπα, της πυρπόλησης και σφαγής του άμαχου πληθυσμού της Τροίας στις ανάγλυφες λωρίδες γιγάντιου ταφικού πίθου της Μυκόνου.
Με το πέρασμα των χρόνων θα δημιουργηθούν τα παραμύθια όπου αυτό που νομίζουμε ότι είναι απλά φαντασία είναι ένα στημόνι που πάνω του θα υφανθούν η ιστορία, τα σύμβολα και οι μύθοι που έχει δημιουργήσει ο ανθρώπινος πολιτισμός αλλά πάνω από όλα η μυητική διαδρομή του ή των ηρώων του παραμυθιού για την ηθική ολοκλήρωσή του ή πληρωμή.
Αυτά τα παραμύθια καταγράφονται και εκδίδονται για πρώτη από τους Ιταλούς Straparola το 1533 και Basile το 1624. Ακολουθεί η επική συλλογή του Γάλλου Charles Perrault το 1697, με εικονογράφο τον μύστη και πολυτάλαντο γλύπτη και χαράκτη Γκούσταβ Ντούρε
που θα μείνει στην αθανασία για τις σκοτεινές του εικονογραφήσεις, της θείας Κωμωδίας , του Δον Κιχώτη, το Κοράκι του Άλλαν Πόθε, τα έργα του Λόρδου Βύρωνα, και άλλων. Οι πρώτες αποτυπώσεις των μορφών όπως της Κοκκινοσκουφίτσας και άλλων τέτοιων ηρώων όπως του οικιστικού και φυσικού τοπίου των δράσεων τους θα περάσουν στο συλλογικό ασυνείδητο έτσι ώστε μέχρι σήμερα όλες οι επόμενες γενιές εικονογράφων, θεατρικών, κινηματογραφικών και άλλων τέτοιων εκφράσεων να ακολουθούν αυτές σαν να επρόκειτο για αληθινά πρόσωπα και γεγονότα.
Τα παραμύθια του Perrault σηματοδοτούν την πρώτη διχοτόμηση τους από αυτά των ενήλικων και της παιδικής λογοτεχνίας. Ωστόσο τα παιδικά παραμύθια παραμένουν εξ ίσου σύνθετα συμβολικά και αλληγορικά κάτι που ενστερνίζονται οι επώνυμοι συγγραφείς παραμυθιών τα επόμενα χρόνια. Από το 19ος αιώνα ξεκινά ένας μαραθώνιος συλλογής και έκδοσης λαϊκών και έντεχνων κλασικών παραμυθιών που θα κορυφωθεί στην συλλογή και μελέτης τοπικών λαϊκών από χωριό σε χωριό, παραμυθιών στα τέλη του 20 αιώνα.
Οι Αδελφοί Γκριμ συλλεγούν και εκδίδουν τον πρώτο τόμο λαϊκών παραμυθιών το 1812 που φιλοτεχνούνται από τον Λονδρέζο Ο Άρθουρ Ράκχαμ με την ευχέρεια της Αγγλικής ακουαρέλας, το επιμελές σχέδιό και την καλλιτεχνική ανησυχία της εποχής που φέρνει την Ιαπωνική Παράδοση σε συνύπαρξη με το Σκανδιναβικό στυλ, ώστε η εικονική αναπαράσταση να συν χωνεύεται με την αφαίρεση και να βάζει για πρώτη φορά το μοντέρνο στοιχείο στην χάραξή της σύνθεσης και στην απλοποίηση της φόρμας των ασπρόμαυρων ακόμα χαρακτικών που σταδιακά επιχρωματίζονται όπως θα ακολουθείται και σε όλα τα χαρακτικά της εποχής.
Την επόμενη καινοτομία φέρνει το 1835 το έργο του Χαν Κρίστιαν Άντερσεν με την Αρτ Νουβό εικονογράφηση του Ιρλανδού Χένρι Πάτρικ Κλαρκ και τον εξπρεσιονισμό των δανών Λόρεντζ Φρέλιχ και Τόμας Βίλχελμ Πέντερσεν. Στα μέσα με τέλος του 19ου αιώνα τα έργα των Όσκαρ Ουάιλτ και Λούις Κάρολ, πρωτοτυπούν με τις εικονογραφήσεις των Άγγλων JONES, Harold και τον Σερ Τζον Τένιελ αντίστοιχα που εισάγουν τον ιμπρεσιονισμό και εξπρεσιονισμό με πρώιμα στοιχεία υπερρεαλισμού. Έκτοτε τόσο στον χώρο των εικονογραφήσεων των παραμυθιών οι εικονογράφοι όπως και οι χαράκτες που παράγουν στοχοποιημένες θεματικές, τοπογραφιών, βιολογίας, ιστορικών προσώπων, μυθολογίας, και άλλων θα αποκτήσουν αναγνωσιμότητα αλλά και θα αναδείξουν αυτή την καλλιτεχνική έκφρασης σε ξεχωριστό είδος τέχνης. Αυτά τα χρόνια θα γεννηθείς το φενακιστοσκόπιο- πρόδρομος των κινουμένων σχεδίων, το comic story και προς το τέλος του αιώνα, το animation.
Τα ανεξίτηλά σημάδια αυτών των πρώτων εικονογραφήσεων παραμυθιών και η εξέλιξή τους μέχρι τα μέσα του 20 αιώνα θα εδραιώσουν την πορεία της Δυτικής βιομηχανίας παιδικού βιβλίου. Οι εικονογραφίσεις αυτές θα αναδείξουν πολλά εθνικά ανάλογα με την
καταγωγή και τις επιρροές του δημιουργού τους. Αυτά τα στοιχεία συμβόλων που έχουν πυροδοτήσει επίσης τοπικές αρχιτεκτονικές διακοσμήσεις, επηρεασμένες από το φυσικό τοπίο, το αστικό περιβάλλον – αρχιτεκτονική, το κλίμα, την διάχυση και διάθλαση του φωτός στον τον περιβάλλοντα χώρο όπως π.χ. εντάσσονται στις εικόνες, τις βινιέτες, τα αρχιγράμματα και διακοσμητικά πλαίσια των σελίδας αποδίδοντας τον χώρο καταγωγής του γραπτού λόγου και αποκαλύπτουν αθέατες πλευρές της περσόνας του. Αν και οι εικονογράφοι υπηρετούν τους εντολείς των εκδόσεων θα δημιουργήσουν μια αποκλειστική σχέση και εξάρτηση με τον συγγραφέα όπως αυτή του καλού καμερμαν με τον σκηνοθέτη.
Αν και η εικαστική τέχνη κάνει άλματα με την απελευθερώνοντας επαναστατικά την έκφρασή της από τα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου η παγκόσμια εικονογράφηση παραμυθιών συνεχίζει την ρεαλιστική της απεικόνιση με μπόλικο ρομαντισμό μαζί με την λείανση πολλών σκληρών στοιχείων των πρώτων παραμυθιών με μεγάλες δόσεις ωραιοποίησης και πολλά happy end.
Συνέχεια αυτής της υπέροχης διαδρομής μέσα στο χρόνο μέχρι και σήμερα, το επόμενο Σάββατο 9/5
Ευχαριστούμε την Μαρίνα Πετρή για αυτή την ιστορική αναδρομή στον κόσμο του Παραμυθιού και της Εικονογράφησης
Κείμενο με φωτογραφικό υλικό είναι της ΜΑΡΙΝΑ ΠΕΤΡΗ – ΖΩΓΡΑΦΟΣ, ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ.
