Το εμβληματικό ταμείο της ΕΕ για την ανάκαμψη από την πανδημία, ο λεγόμενος Mηχανισμός Aνάκαμψης και Aνθεκτικότητας (ΜΑΑ), χαρακτηρίζεται από κενά στην ιχνηλασιμότητα και στη διαφάνεια των δαπανών, σύμφωνα με νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ).
Οι δημοσίως διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τους αποδέκτες των χρημάτων, το πραγματικό κόστος των μέτρων και τα αποτελέσματα που έχουν επιτευχθεί δεν είναι ικανοποιητικές.
Τα κρίσιμα ευρήματα του ΕΕΣ δημοσιεύονται την ίδια περίοδο που οι νομοθέτες της ΕΕ διαπραγματεύονται τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της Ένωσης, ο οποίος είναι εμπνευσμένος από το μοντέλο δαπανών του ΜΑΑ που βασίζεται σε «χρηματοδότηση που δεν συνδέεται με δαπάνες.»
Η ιχνηλασιμότητα και η διαφάνεια έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην προστασία των οικονομικών της ΕΕ.
Χάρη σε αυτές εξασφαλίζεται η παρακολούθηση της πορείας των χρημάτων από την πηγή μέχρι τον τελικό προορισμό τους και η ενημέρωση των πολιτών για το πού καταλήγουν τα χρήματα και για ποιον σκοπό δαπανώνται.
Ο ΜΑΑ χρηματοδοτεί μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις με βάση την εκπλήρωση προκαθορισμένων ορόσημων και τιμών-στόχου.
Είναι η πρώτη φορά που η ΕΕ προσφεύγει σε χρηματοδότηση που δεν συνδέεται με δαπάνες σε τόσο μεγάλη κλίμακα.
«Η έλλειψη πλήρους διαφάνειας ως προς τον τρόπο με τον οποίο δαπανώνται τα χρήματα κλονίζει την εμπιστοσύνη των πολιτών σε ό,τι αφορά τα δημόσια οικονομικά», δήλωσε η κα Ivana Maletić, μέλος του ΕΕΣ και αρμόδια για τον έλεγχο.
«Δεν έχουμε πλήρη εικόνα του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιούνται τα κονδύλια του ΜΑΑ. Οι πολίτες δικαιούνται να γνωρίζουν πώς χρησιμοποιούνται οι δημόσιοι πόροι, σε ποια χέρια καταλήγουν και πόσοι από αυτούς δαπανώνται στην πράξη. Οι μελλοντικοί προϋπολογισμοί της ΕΕ πρέπει να αποφύγουν τα κενά αυτά διαφάνειας που εμφανίζει ο ΜΑΑ.»
Το ΕΕΣ διαπίστωσε ότι αν και τα κονδύλια είναι ιχνηλάσιμα και διαφανή σε έναν βαθμό, η εικόνα παραμένει ατελής.
Όσον αφορά την ιχνηλασιμότητα, οι χώρες σε γενικές γραμμές συμμορφώνονται με τις κανονιστικές απαιτήσεις και μάλιστα οι περισσότερες είναι σε θέση να παρακολουθούν τις πληρωμές του ΜΑΑ από την πηγή μέχρι τον τελικό χρήστη.
Ωστόσο, δεν συλλέγουν όλες τα απαιτούμενα στοιχεία με συστηματικό τρόπο, ενώ υπάρχουν περιπτώσεις που οι πληροφορίες παρέχονται μόνο κατόπιν αιτήματος, γεγονός που συντελεί σε καθυστερήσεις μέχρι και αρκετών μηνών.
Αυτό σημαίνει ότι οι εν λόγω πληροφορίες δεν είναι τόσο χρήσιμες για σκοπούς λογοδοσίας και ανάλυσης.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν συλλέγει στοιχεία σχετικά με τα πραγματικά ποσά που καταβάλλονται για μεμονωμένα μέτρα του ΜΑΑ, ακόμη και όταν τα κράτη-μέλη έχουν στη διάθεσή τους τα στοιχεία αυτά.
Εξαιτίας αυτής της ελλιπούς πληροφόρησης, υπονομεύεται η ικανότητα της Επιτροπής να αξιολογεί την αποδοτικότητα της χρήσης των κονδυλίων του ΜΑΑ από τα κράτη-μέλη.
Επιπλέον, σε επίπεδο κρατών-μελών, οι πληροφορίες σχετικά με το πραγματικό κόστος των μέτρων του ΜΑΑ έχουν σημασία για την προσαρμογή των εκτιμήσεων κόστους αλλά και για να διασφαλίζεται ότι η χρηματοδότηση που λαμβάνει κάθε χώρα δεν απέχει πολύ από το πραγματικό κόστος.
Ωστόσο, οι χώρες δεν χρησιμοποιούν συστηματικά τα στοιχεία για το πραγματικό κόστος για να επικαιροποιούν τις εκτιμήσεις σε περίπτωση εξοικονόμησης ή υπέρβασης κόστους.
Αν και υπήρξαν υπερβάσεις κόστους για ορισμένα μέτρα, σε κάποιες χώρες το πραγματικό κόστος για τα περισσότερα από τα μέτρα του δείγματος του ΕΕΣ που είχαν ολοκληρωθεί ήταν χαμηλότερο από το εκτιμώμενο.
Εάν συνεχιστεί η τάση αυτή, η συνολική χρηματοδότηση που λαμβάνει ένα κράτος-μέλος από τον ΜΑΑ είναι πιθανό να αποκλίνει υπέρ το δέον από το πραγματικό κόστος.
Από άποψη διαφάνειας, η Επιτροπή και τα κράτη-μέλη δημοσιεύουν πληροφορίες σύμφωνα με τους κανόνες που ισχύουν για τον ΜΑΑ και διασφαλίζουν επαρκή διαφάνεια σε ό,τι αφορά την εκπλήρωση των ορόσημων και των τιμών-στόχου.
Ωστόσο, δεδομένου ότι αυτά είναι συχνά προσανατολισμένα στις εκροές και όχι στα αποτελέσματα, οι πληροφορίες σχετικά με τα αποτελέσματα και την επίτευξη των συνολικών στόχων είναι λιγοστές.
Επιπλέον, οι κανόνες διαφάνειας του ΜΑΑ δεν προβλέπουν την πλήρη δημοσιοποίηση της ροής των κονδυλίων.
Παρόλο που όλα τα κράτη-μέλη δημοσιεύουν την απαιτούμενη λίστα των 100 τελικών αποδεκτών που λαμβάνουν τη μεγαλύτερη χρηματοδότηση, αυτή δεν δίνει σωστή εικόνα της συνολικής χρήσης των χρημάτων.
Πρώτον, περισσότεροι από τους μισούς αποδέκτες είναι δημόσιοι φορείς, όπως υπουργεία, και τα κράτη-μέλη δεν υποχρεούνται να δημοσιεύουν τις μετέπειτα πληρωμές που πραγματοποιούν οι εν λόγω αρχές σε αναδόχους μέσω δημόσιων συμβάσεων, και πράγματι δεν το κάνουν.
Δεύτερον, καμία από τις 10 χώρες που έλεγξε το ΕΕΣ δεν υπερέβη τον ελάχιστο αριθμό των 100 τελικών αποδεκτών στις λίστες που δημοσίευσαν. Επομένως, οι δημόσιες πληροφορίες σχετικά με το ποιος τελικά επωφελείται από τον ΜΑΑ και σε ποιον βαθμό είναι ελλιπείς.
Ο ΜΑΑ συστάθηκε τον Φεβρουάριο του 2021 ως έκτακτο πρόγραμμα, που σκοπό είχε να βοηθήσει τις χώρες της ΕΕ να ανακάμψουν από την πανδημία και να οικοδομήσουν ανθεκτικές οικονομίες.
Το ταμείο εκτελείται από την Επιτροπή υπό την άμεση διαχείρισή της και αυτή είναι που φέρει και την τελική ευθύνη.
Η μέγιστη αξία του ανερχόταν σε 723,8 δισ. ευρώ και μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου του 2026 η Επιτροπή είχε δεσμεύσει 577 δισ. ευρώ (360 δισ. σε επιχορηγήσεις και 217 δισ. σε δάνεια) για το σύνολο των 27 κρατών-μελών.
Ο ΜΑΑ χρηματοδοτεί μέτρα σε τομείς όπως η πράσινη και η ψηφιακή μετάβαση και θα υλοποιείται μέχρι και τον Αύγουστο του 2026, ενώ οι πληρωμές προς τα κράτη-μέλη θα συνεχιστούν μέχρι το τέλος του έτους.
Απαιτείται συνέπεια, στρατηγική και διαφάνεια.
Κων/νος Σ. Μαργαρίτης
Δημοσιογράφος
6,5.2026
